Nhiều năm qua, thị trường thuốc Đông y tại Việt Nam rơi vào cảnh "mạnh ai nấy bán, mạnh ai nấy quảng cáo". Từ các bệnh lý mãn tính như xương khớp, dạ dày, tiểu đường đến mất ngủ hay yếu sinh lý, người dùng có thể dễ dàng bắt gặp hàng loạt video mời chào tràn ngập trên Facebook, TikTok hay YouTube.

Chỉ cần dừng lại vài giây ở một video sức khỏe, thuật toán mạng xã hội sẽ liên tục phân phối các nội dung tương tự, bủa vây người dùng bằng ma trận thông tin. Kịch bản chung của các quảng cáo này thường đi theo công thức: Đưa ra câu hỏi xoáy sâu vào nỗi lo bệnh tật, lồng ghép hình ảnh nhân vật tự xưng là "lương y", dàn dựng kịch bản "bệnh nhân kể chuyện khỏi bệnh", thậm chí cắt ghép clip của người nổi tiếng.

Những cam kết mang tính "thần dược" như "chữa tận gốc", "không tái phát", "100% thảo dược", "không tác dụng phụ" được lặp đi lặp lại dày đặc. Hai chữ “gia truyền” vô hình trung trở thành tấm bình phong thay thế hoàn toàn cho hồ sơ pháp lý, giấy phép lưu hành hay kết quả kiểm nghiệm y tế.

Đáng lo ngại hơn, tình trạng này không chỉ dừng ở việc thổi phồng công dụng mà đã biến tướng thành hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng người tiêu dùng. Hàng loạt vụ án quy mô lớn bị lực lượng chức năng phanh phui thời gian gần đây đã hé lộ những góc khuất chưa từng có.

Tại Hà Nội, cơ quan điều tra vừa khởi tố vụ án sản xuất, buôn bán thuốc giả liên quan đến Hà Quang Phước và Bùi Thị Tiết. Do thuốc Đông y bán chậm vì tác dụng không nhanh, các đối tượng đã nghiền nhỏ các loại tân dược có tác dụng giảm đau, kháng viêm mạnh như paracetamol, prednisolone, indomethacin... rồi trộn vào bột thảo dược theo tỷ lệ 3 viên tân dược/100g bột.

Hỗn hợp này được đóng túi, dán nhãn "Thuốc Đông y gia truyền Bách bệnh" để bán ra thị trường. Lực lượng chức năng đã thu giữ gần 5.800 gói thành phẩm cùng nhiều máy móc, nguyên liệu.

Tại Phú Thọ, 21 bị can cũng bị khởi tố vì hành vi thổi phồng công dụng sản phẩm "Xương khớp bà Sáu". Nhóm này nhập sản phẩm với giá 23.000 đồng/hộp nhưng tổ chức bộ máy marketing hơn 20 nhân sự, cắt ghép hình ảnh người nổi tiếng để bán ra với giá 199.000 đồng/hộp.

Chỉ trong ba tháng, hơn 5.400 đơn hàng đã được chốt, thu lời bất chính gần 2,7 tỷ đồng.

Nghiêm trọng hơn, tại Cao Bằng, một đường dây mượn danh nghĩa bài thuốc của lương y Triệu Sỹ Điền để bán sản phẩm yếu sinh lý qua mạng từ năm 2023 đã thực hiện thành công hơn 40.000 đơn hàng, chiếm đoạt và thu lợi bất chính trên 120 tỷ đồng.

Tương tự, vụ việc Đông y "Cụ Tòng" cũng cho thấy thủ đoạn thu mua thuốc nam thô không rõ nguồn gốc, tự in tem nhãn trị bệnh dạ dày, đại tràng và sử dụng trái phép giấy phép của người khác để thao túng niềm tin khách hàng suốt hơn một năm.

Điểm nguy hiểm chung của các vụ án này là sản phẩm chứa chất cấm hoặc không rõ nguồn gốc vẫn có thể lưu thông trót lọt qua hàng nghìn địa chỉ, tiếp cận hàng vạn người bệnh trong thời gian dài trước khi bị ngăn chặn.

Bộ Y tế chỉ đạo “nóng”, tình trạng bát nháo “Đông y gia truyền” giả có giảm?

Trước thực trạng trên, Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế) đã có văn bản chỉ đạo Sở Y tế các tỉnh, thành phố khẩn trương tăng cường kiểm tra, chấn chỉnh toàn bộ hoạt động kinh doanh dược liệu và thuốc cổ truyền trên toàn quốc.

Đợt tổng kiểm tra tập trung siết chặt các mắt xích cốt lõi, bắt buộc toàn bộ cơ sở kinh doanh, nhập khẩu, bán lẻ phải xuất trình hóa đơn, chứng từ hợp pháp và hồ sơ chất lượng của từng lô dược liệu.

Đồng thời, các trung tâm kiểm nghiệm địa phương được giao nhiệm vụ tăng tần suất lấy mẫu ngẫu nhiên trên thị trường để phát hiện, xử lý nghiêm dược liệu giả, kém chất lượng hoặc không rõ xuất xứ.

Các điểm bán lẻ cũng bị ràng buộc trách nhiệm chỉ được phân phối sản phẩm từ đơn vị đủ điều kiện và phải lưu trữ đầy đủ hồ sơ truy xuất.

Những động thái quyết liệt từ cơ quan quản lý được kỳ vọng sẽ tạo ra đợt thanh lọc mạnh mẽ, cắt đứt chuỗi cung ứng "chui" từ khâu thu mua, sơ chế đến phân phối. Khi chuỗi truy xuất nguồn gốc được kiểm soát chặt chẽ, những bài thuốc "nhà làm" hay "bí truyền" thiếu cơ sở khoa học sẽ không còn đất sống trên thị trường.