Danh thắng ngàn năm trên vách đá rồng cuộn

Chùa Bàn Long tọa lạc tại thôn Khê Đầu Thượng, xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư (nay thuộc phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình). Đây là ngôi chùa cổ nằm trọn trong một hang động đá vôi dài khoảng 20m, rộng 10m với diện tích lòng động hơn 50m².

Tương truyền, xưa kia các tiều phu khi lên núi đốn củi đã vô tình phát hiện ra hang động này. Thấy bên trong có khối nhũ đá dáng hình rồng cuộn vô cùng kỳ bí, nhân dân tin là đất lành nên đã lập chùa thờ Phật.

Tên gọi Bàn Long mang ý nghĩa là "bệ đá rồng cuộn". Tương truyền, trong một lần ghé thăm, Chúa Trịnh Sâm vì quá ấn tượng trước vẻ đẹp sơn thủy hữu tình đã tự tay đề ba chữ lớn "Bàn Long Tự" lên vách cửa động.

Giá trị lịch sử của ngôi chùa còn được khẳng định qua tấm bia cổ từ thế kỷ XVI trên vách núi Đại Tượng: "Từ thành cổ Hoa Lư men theo núi đá mà đi về phía Nam đến làng Khê Đầu, ở đó có chùa Bàn Long. Đây là danh thắng từ ngàn xưa...".

Kiệt tác của thiên nhiên và những câu chuyện linh thiêng

Điểm khác biệt lớn nhất của chùa Bàn Long (Ninh Bình) so với các ngôi chùa khác chính là sự hòa quyện tuyệt đối giữa bàn tay con người và tạo hóa. Xung quanh các pho tượng Phật, vách động rủ xuống những khối nhũ đá vôi được thiên nhiên tạc thành hình thù các linh vật: Long, Ly, Quy, Phụng đầy sống động.

Đặc biệt, trên vách đá cao giữa động, một khối nhũ đá trắng muốt có hình dáng tựa như đức Phật đang cưỡi ngựa trắng, tạo nên vẻ uy nghiêm, thoát tục.

Người dân vùng đất Cố đô vẫn truyền tai nhau về sự linh thiêng của "vảy rồng" trong hang. Họ tin rằng, khi những phiến nhũ đá hình vảy rồng tỏa sáng long lanh, đó là điềm báo trời sắp có mưa dù đang giữa mùa hạn hán.

Chính vì vậy, lễ cầu mưa tại chùa Bàn Long từ lâu đã trở thành một nét sinh hoạt văn hóa tâm linh không thể thiếu của người dân địa phương.

Chùa Bàn Long "pháo đài" thép trong lòng di tích

Không chỉ là chốn cửa Phật thanh tịnh, chùa Bàn Long còn mang trong mình bề dày lịch sử cách mạng vẻ vang. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, nhờ địa thế hiểm trở và kín đáo, ngày 8/2/1947, nơi đây đã được chọn làm nơi đặt Công binh xưởng K1 Tô Hiệu và kho vũ khí của Trung đoàn 34 Tất Thắng.

Trong lòng hang tối, những tiếng búa, tiếng máy đã vang lên không nghỉ để sửa chữa, sản xuất vũ khí, đạn dược cung cấp kịp thời cho mặt trận Hà Nam Ninh. Ngôi chùa cổ khi ấy đã trở thành một "công binh xưởng" đặc biệt, góp phần quan trọng vào những chiến công hiển hách của quân và dân ta.

Ni sư Thích Đàm Thiện, trụ trì chùa Bàn Long cho biết: "Hiện nay, chùa vẫn giữ được cấu trúc cổ gồm chùa trong hang động, nơi thờ Tam vị Thánh Mẫu và nhà tổ. Đặc biệt, trong động còn lưu giữ nhiều bia ma nhai bằng chữ Hán được khắc trực tiếp vào vách đá, là tư liệu quý giá về lịch sử và văn hóa của vùng đất này".

Với những giá trị độc đáo về kiến trúc, cảnh quan và lịch sử, năm 1994, chùa và động Bàn Long đã chính thức được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.

Ngày nay, chùa Bàn Long không chỉ là điểm đến của lòng thành kính mà còn là nơi giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ, một viên ngọc quý trong quần thể danh thắng của tỉnh Ninh Bình.