Từ thuốc kê đơn thành món hàng chợ mạng

Chỉ cần gõ cụm từ “bút tiêm giảm cân” trên các nền tảng mạng xã hội, người dùng có thể bắt gặp nhiều video trải nghiệm và bài tìm nơi mua hàng. Những chiếc bút tiêm điều trị đái tháo đường hoặc béo phì được giới thiệu như giải pháp làm đẹp tiện lợi, giúp giảm thèm ăn mà không phải ăn kiêng hay vận động nhiều.

Thương hiệu xuất hiện nổi bật là Mounjaro với các hàm lượng 2,5mg, 5mg và 7,5mg. Bên cạnh đó còn có Ozempic, Saxenda và một số sản phẩm được giới thiệu thuộc nhóm GLP-1. Chúng thường được đặt cạnh nhau như những lựa chọn tương đương, dù mỗi thuốc có hoạt chất, chỉ định và tình trạng cấp phép khác nhau.

Người bán sử dụng hình ảnh trước và sau khi giảm cân, phản hồi được cho là của khách cũ, video hướng dẫn hoặc phát trực tiếp để thu hút người xem. Nhiều bài không công khai giá, chỉ yêu cầu khách bình luận, nhắn tin hoặc chuyển sang Zalo. Có tài khoản gắn đường dẫn tới sàn thương mại điện tử, nhưng tư vấn và chốt đơn lại diễn ra bên ngoài nền tảng.

Giá bút tiêm giảm cân trên chợ mạng đủ các mức khác nhau, chênh nhau tiền triệu. Một hộp bút tiêm được giới thiệu là “hàng xách tay chính hãng từ Đức, Đan Mạch” có thể được rao tới 6-8 triệu đồng cho một liệu trình ngắn. Trong khi đó, tài khoản khác lại cam kết “bao giá toàn thị trường”, chào bán với mức 2,5-3,5 triệu đồng.

Thậm chí, những ống tiêm không rõ nguồn gốc, được quảng cáo là “hàng nội địa chiết lẻ” hoặc “săn sale cắt lỗ”, chỉ có giá từ 800.000 đồng đến hơn một triệu đồng. Mức giá chênh lệch nhiều lần cùng cách giới thiệu mập mờ khiến người mua gần như không có cơ sở để xác định chất lượng và giá trị thực của sản phẩm.

Theo ghi nhận, trên một số tài khoản Facebook, Mounjaro 2,5mg được rao với giá 1,5 triệu đồng cho hộp hai bút. Người bán cam kết có thể giúp giảm 3-5kg, đồng thời đưa phản hồi của khách và hóa đơn mua tại Nhật để tạo niềm tin. Có tài khoản Mounjaro 5mg được chào giá 1,9 triệu đồng cho hai bút.

Cách niêm yết cũng thiếu thống nhất, có nơi báo theo bút, theo hộp hoặc theo “liệu trình” nhưng không nêu rõ số lượng. Người mua vì thế khó so sánh và kiểm tra tình trạng sản phẩm.

Trao đổi với báo chí Bác sĩ Hoàng Mạnh Ninh, Trưởng khoa Tạo hình và Thẩm mỹ, Bệnh viện Bưu Điện cho biết, về mặt cơ chế, các loại bút tiêm giảm cân hiện nay chủ yếu chứa liraglutide hoặc semaglutide, thuộc nhóm thuốc đồng vận thụ thể GLP-1. Các hoạt chất này mô phỏng hormone GLP-1 tự nhiên trong cơ thể, tác động lên trung khu thần kinh để tăng cảm giác no, giảm thèm ăn, đồng thời kích thích tuyến tụy tiết insulin và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày. Kết quả là người dùng ăn ít hơn, no lâu hơn và đường huyết được kiểm soát tốt hơn.

Tại Việt Nam, bút tiêm chứa liraglutide được Bộ Y tế cấp phép từ tháng 3/2021, ban đầu để điều trị đái tháo đường type 2, sau đó được FDA Mỹ phê duyệt bổ sung chỉ định hỗ trợ giảm cân. Song hiệu quả đó đi kèm với những ràng buộc y khoa nghiêm ngặt mà phần lớn người mua qua mạng hoàn toàn bỏ qua.

Siết kiểm tra, người mua cần tỉnh táo

Trước tình trạng thị trường nhiễu loạn trên, Sở Y tế Hà Nội vừa gửi văn bản tới Công an thành phố, Sở Công Thương và UBND các xã, phường, đề nghị phối hợp kiểm tra, xác minh sản phẩm giảm cân dạng bút tiêm. Động thái được đưa ra sau khi báo chí phản ánh một số tổ chức, cá nhân lợi dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và nền tảng trực tuyến để quảng cáo, kinh doanh sản phẩm không rõ nguồn gốc.

Sở Y tế Hà Nội cho rằng một số hoạt động có dấu hiệu lách kiểm duyệt để tiếp cận người tiêu dùng. Công an được đề nghị rà soát dấu hiệu kinh doanh hàng giả, hàng nhập lậu hoặc vi phạm quy định về dược; lực lượng quản lý thị trường kiểm tra nguồn gốc, hóa đơn, nhãn hàng hóa và điều kiện lưu thông.

Phạm vi rà soát gồm cơ sở kinh doanh dược, khám chữa bệnh, thẩm mỹ, spa, kho chứa, điểm tập kết và giao nhận hàng. Người bán trên mạng nhưng có hoạt động thực tế tại địa bàn cũng thuộc diện kiểm tra.

Tất nhiên đây mới là yêu cầu kiểm tra, xác minh, chưa phải kết luận rằng mọi bút tiêm giảm cân đều là hàng giả hoặc hàng nhập lậu. Việc xác định phải căn cứ từng sản phẩm, số đăng ký lưu hành, chứng từ nhập khẩu, chỉ định được phê duyệt và điều kiện của cơ sở kinh doanh.

Ngay cả thuốc đã được cấp phép cũng không thể tự mua để giảm cân vì nhu cầu thẩm mỹ. Theo bác sĩ Bệnh viện Nội tiết Trung ương, liraglutide liều 3mg/ngày đã được Bộ Y tế cấp phép hỗ trợ giảm cân, nhưng chỉ được cân nhắc cho đối tượng phù hợp sau khi thăm khám và phải được theo dõi chặt chẽ.

Nguy cơ tự sử dụng không chỉ dừng ở buồn nôn, tiêu chảy, đau bụng hay mệt mỏi. Tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương, một trường hợp của nữ bệnh nhân trẻ mua bút tiêm trên mạng, sau hai tuần sử dụng, bệnh nhân bị đau bụng dữ dội, được chẩn đoán viêm tụy cấp và phải lọc máu. Trường hợp này cho thấy hậu quả có thể rất nghiêm trọng khi người dùng không được sàng lọc bệnh nền và theo dõi chuyên môn.

Người tiêu dùng cần cảnh giác với cam kết giảm cân nhanh, “an toàn tuyệt đối”, không cần ăn kiêng hoặc tập luyện. Hóa đơn tiếng nước ngoài, hình ảnh bao bì hay phản hồi trên mạng không đủ chứng minh chất lượng và tính hợp pháp. Không nên mua thuốc chiết lẻ, thiếu nhãn phụ tiếng Việt, hóa đơn chứng từ hoặc được giao kèm hướng dẫn tự tiêm.

Nếu cần điều trị thừa cân, béo phì, người dân nên đến cơ sở y tế được cấp phép để được đánh giá chỉ số khối cơ thể, bệnh nền, thuốc đang dùng và nguy cơ chống chỉ định. Giảm cân bằng thuốc phải là một phần của phác đồ kết hợp dinh dưỡng, vận động, không thể được quyết định qua vài dòng tư vấn trên mạng.

Sự nở rộ của bút tiêm giảm cân cho thấy mạng xã hội có thể biến sản phẩm y tế chuyên biệt thành trào lưu tiêu dùng. Khi lời hứa giảm cân đi trước bằng chứng về nguồn gốc và độ an toàn, rủi ro vẫn thuộc về người mua. Kiểm tra thị trường là cần thiết, nhưng hàng rào quan trọng nhất vẫn là sự tỉnh táo trước một món hàng chưa được kiểm chứng.