Giá cả nhích lên, áp lực không còn “trên giấy”

Theo số liệu cập nhật, CPI quý I/2026 tăng 3,51%, lạm phát cơ bản tăng 3,63%, phản ánh xu hướng giá cả bắt đầu chịu áp lực rõ rệt hơn so với cùng kỳ. Cùng với đó, Bộ Tài chính đã đưa ra 3 kịch bản lạm phát cho năm 2026 ở mức 4,5% -5% - 5,5%, cho thấy dư địa biến động vẫn còn khá lớn. 

Điều đáng nói là lạm phát lần này mang tính “lan tỏa”, xuất phát từ giá năng lượng và chi phí logistics tăng mạnh do biến động địa chính trị, đặc biệt là xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn các tuyến vận tải và đẩy giá dầu đi lên. 

Không dừng ở yếu tố bên ngoài, áp lực còn đến từ các yếu tố nội tại như dự kiến tăng lương cơ sở từ 1/7/2026, tạo thêm lực đẩy lên mặt bằng giá. 

Khảo sát nhanh tại một số siêu thị và chợ dân sinh cho thấy, nhiều mặt hàng thiết yếu như rau xanh, thịt, đồ khô có xu hướng tăng giá nhẹ từ 5-10% so với cuối năm trước. Trong khi đó, các chi phí “ít nhìn thấy” như phí vận chuyển, phí dịch vụ cũng đang âm thầm tăng lên, gián tiếp đẩy giá bán cuối cùng đến tay người tiêu dùng.

Ở góc độ doanh nghiệp, áp lực chi phí đầu vào khiến biên lợi nhuận bị thu hẹp. Không ít nhà bán lẻ đứng trước lựa chọn khó, hoặc tăng giá để bảo toàn lợi nhuận, hoặc giữ giá để giữ khách và chấp nhận “mỏng lãi”. Chính sự giằng co này đang tạo ra một trạng thái thị trường khá nhạy cảm, nơi mỗi quyết định giá đều có thể tác động đến hành vi mua sắm.

Điểm đáng chú ý là Chính phủ đã phát đi thông điệp điều hành rất rõ ràng. Tại cuộc họp Ban Chỉ đạo điều hành giá ngày 23/4, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh yêu cầu “không lợi dụng biến động chi phí để tăng giá một cách bất hợp lý”, đồng thời yêu cầu các bộ, ngành kiểm soát chặt giá các mặt hàng thiết yếu và xử lý nghiêm hành vi trục lợi. 

Thông điệp này cho thấy, rủi ro lạm phát không chỉ nằm ở chi phí thực tế, mà còn ở nguy cơ “tâm lý tăng giá theo” trong doanh nghiệp, một yếu tố có thể khiến mặt bằng giá bị đẩy lên nhanh hơn thực tế chi phí.

Người tiêu dùng thay đổi

Khác với những giai đoạn lạm phát trước đây, phản ứng của người tiêu dùng hiện nay không đơn thuần là cắt giảm chi tiêu. Thực tế cho thấy, xu hướng rõ nét hơn là tái cấu trúc giỏ hàng và tối ưu hóa kênh mua sắm.

Cụ thể, người tiêu dùng bắt đầu ưu tiên nhóm hàng thiết yếu, giảm chi cho các sản phẩm mang tính hưởng thụ. Các ngành hàng như thời trang, đồ gia dụng cao cấp có dấu hiệu chững lại, trong khi thực phẩm, hàng tiêu dùng nhanh vẫn duy trì sức mua.

Bên cạnh đó, xu hướng chuyển sang kênh mua sắm tiết kiệm diễn ra rõ rệt hơn. Thương mại điện tử, siêu thị giá tốt, cửa hàng có khuyến mại linh hoạt trở thành lựa chọn ưu tiên. Tuy nhiên, điều khác biệt so với trước là người tiêu dùng ngày càng “cảnh giác” với khuyến mại. Họ so sánh giá, theo dõi biến động và chỉ mua khi thực sự có lợi.

Mặt khác, hành vi mua sắm chuyển sang trạng thái có kế hoạch. Người tiêu dùng lập danh sách, cân đối ngân sách, thậm chí chờ thời điểm phù hợp mới mua. Điều này khiến thị trường giảm bớt yếu tố “mua cảm hứng”, thay bằng “mua có tính toán”.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự dịch chuyển sang sản phẩm có giá hợp lý, đặc biệt là hàng nội địa. Khi áp lực chi tiêu tăng lên, tiêu chí “đủ tốt – giá hợp lý” dần thay thế cho yếu tố thương hiệu thuần túy.

Thị trường phân hóa

Trong bối cảnh áp lực lạm phát quay lại, thị trường tiêu dùng đang bước vào giai đoạn phân hóa rõ rệt.

Ở phân khúc phổ thông, cạnh tranh sẽ gay gắt hơn khi nhu cầu dồn về các sản phẩm giá hợp lý. Doanh nghiệp buộc phải tối ưu chi phí, kiểm soát chuỗi cung ứng và xây dựng chiến lược giá linh hoạt. Việc giữ giá bằng mọi cách có thể không còn khả thi, nhưng tăng giá thiếu kiểm soát cũng dễ mất khách.

Ở chiều ngược lại, phân khúc trung - cao cấp không biến mất, nhưng người tiêu dùng sẽ khắt khe hơn. Họ sẵn sàng chi tiêu, nhưng đòi hỏi giá trị thực từ chất lượng đến trải nghiệm.

Điều đáng chú ý là yêu cầu của Chính phủ về việc kiểm soát chặt việc kê khai, niêm yết giá và không tăng giá bất hợp lý sẽ tạo ra một “kỷ luật thị trường” mới. Trong bối cảnh đó, những doanh nghiệp thiếu minh bạch về giá hoặc tăng theo tâm lý thị trường sẽ đối mặt với rủi ro lớn hơn, cả về pháp lý lẫn niềm tin người tiêu dùng.

Lạm phát quay trở lại không đơn thuần là câu chuyện của con số, mà là phép thử với cả thị trường. Người tiêu dùng đang trở nên thận trọng, tính toán và thực tế hơn. Doanh nghiệp cũng không còn nhiều dư địa để định giá theo cảm tính.

Trong một thị trường mà mỗi đồng chi tiêu đều được cân nhắc kỹ, lợi thế sẽ không còn thuộc về người bán nhiều, mà thuộc về người hiểu khách hàng tốt hơn và kiểm soát chi phí tốt hơn.