Giữa vùng đất Kinh Bắc nổi tiếng “địa linh nhân kiệt”, làng Xuân Lan xưa – nay là thôn Ngọc Quan, xã Lâm Thao, tỉnh Bắc Ninh từ lâu được xem là cái nôi sản sinh nhân tài, khoa bảng. Trong dòng chảy ấy, dòng họ Vũ Ngọc Quan nổi lên như một vọng tộc tiêu biểu, nơi truyền thống học hành được hun đúc và nối dài qua nhiều thế hệ.

“Vọng tộc” khoa bảng đất Kinh Bắc

Ngày 7/8, tại Trung tâm Văn hoá Kinh Bắc, Bảo tàng Bắc Ninh số 2 (Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh) tổ chức hội thảo khoa học về truyền thống hiếu học dòng họ Vũ thôn Ngọc Quan và danh sĩ Vũ Trinh – một gương mặt tiêu biểu của đất Kinh Bắc.

Được mệnh danh “khoa bảng nối đời, văn chương hoa quốc”, họ Vũ Ngọc Quan là dòng họ nhiều đời đỗ đạt, làm quan. Bắc Ninh dư địa chí ghi nhận đây là một vọng tộc lừng danh, trong đó nổi bật là Tiến sĩ Vũ Miên – người từng giữ nhiều trọng trách trong triều.

Tiếp nối truyền thống, danh sĩ Vũ Trinh (1759–1828) sớm nổi tiếng thần đồng, 14 tuổi đỗ đầu xứ, 17 tuổi thủ khoa Hương tiến. Trưởng thành từ nền tảng gia đình khoa bảng, ông nhanh chóng khẳng định vị thế trên con đường khoa cử và quan lộ.

Theo TS. Nguyễn Văn Đáp – Phó Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh, điểm đặc biệt của họ Vũ Ngọc Quan không chỉ nằm ở những cá nhân xuất sắc mà còn ở sự lan tỏa rộng khắp trong toàn dòng họ. Truyền thống hiếu học không bị đứt gãy, mà được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ.

Tại hội thảo, các ý kiến tập trung làm rõ vai trò của dòng họ Vũ đối với truyền thống khoa bảng Kinh Bắc, đồng thời nghiên cứu sâu hơn về thân thế, sự nghiệp của danh sĩ Vũ Trinh và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản liên quan.

Thăng trầm thời cuộc và bản lĩnh sĩ phu Bắc Hà

Sinh ra trong một gia đình đại khoa bảng, danh sĩ Vũ Trinh sớm bộc lộ tư chất thông tuệ. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, hiếu học, có khả năng đọc sách “qua một lượt là nhớ”, sớm bộc lộ phẩm chất của một bậc sĩ tử xuất chúng.

Con đường khoa cử của ông rất sớm nở rộ: 17 tuổi đỗ Hương tiến, 26 tuổi đỗ Giải nguyên dưới triều Lê Cảnh Hưng – một thành tích hiển hách, mở ra con đường quan lộ rộng lớn.

Theo TS. Nguyễn Hữu Tâm (Khoa Ngôn ngữ và Văn hoá Trung Quốc, Đại học Đại Nam), nhờ được thừa hưởng chế độ tập ấm từ ông nội là Tiến sĩ Vũ Miên, danh sĩ Vũ Trinh được bổ nhiệm làm Tri phủ Quốc Oai, tước Lan Trì bá.

Việc sớm tham gia chính trường giúp ông tích lũy kinh nghiệm quản lý, từng bước khẳng định năng lực và vị thế.

Ông lần lượt giữ nhiều chức vụ quan trọng như Thị trung Học sĩ, Phó đô Ngự sử, Tham tri Chính sự… Không chỉ là một quan chức giỏi, Vũ Trinh còn được đánh giá cao ở khí tiết của một sĩ phu Bắc Hà.

Cuối thế kỷ XVIII, lịch sử bước vào giai đoạn biến động dữ dội: nhà Lê suy vong, Tây Sơn nổi lên, trật tự cũ bị phá vỡ. Trước thời cuộc, danh sĩ Vũ Trinh – như nhiều trí thức Bắc Hà – lựa chọn lui về ở ẩn để giữ trọn khí tiết.

Theo TS. Lê Quang Chắn (Viện Sử học), tư tưởng trung quân của Vũ Trinh không chỉ là biểu hiện của đạo đức Nho giáo, mà còn phản ánh những giằng xé của tầng lớp sĩ phu trước bước ngoặt lịch sử. Đó vừa là sự trung thành với chính thống nhà Lê, vừa là cách thích ứng trước biến động thời cuộc.

Năm 1802, Gia Long thống nhất đất nước, chiêu hiền đãi sĩ. Danh sĩ Vũ Trinh được triệu dụng trở lại, giữ chức Tham tri Bộ Lại – vị trí quan trọng trong bộ máy triều Nguyễn.

Dấu ấn lớn nhất của ông trong giai đoạn này là cùng Trần Hựu tham gia biên soạn và sửa định bộ luật Hoàng Việt luật lệ (hay Quốc triều luật lệ, thường gọi là Bộ luật Gia Long) do Nguyễn Văn Thành làm Tổng tài, được chính vua Gia Long viết lời tựa được khắc in và ban hành rộng rãi vào năm 1815.

Bộ Hoàng Việt luật lệ thời Gia Long, cùng với Quốc triều hình luật (Bộ luật Hồng Đức) thời Lê Thánh Tông, được xem là hai bộ cổ luật tiêu biểu và có vị trí quan trọng bậc nhất trong lịch sử pháp luật phong kiến Việt Nam.

Không chỉ là nhà lập pháp, Vũ Trinh còn là một nhà ngoại giao, từng tham gia bang giao với nhà Thanh, góp phần củng cố vị thế quốc gia sau thời kỳ biến động.

Năm 1816, vụ án liên quan đến công thần Nguyễn Văn Thành khiến nhiều quan lại bị liên lụy. Với tính cách thẳng thắn, danh sĩ Vũ Trinh cũng không tránh khỏi vòng xoáy, bị bãi chức và giam giữ.

Trước biến cố, ông thể hiện rõ khí phách của một trí thức: “Nếu có tội thì chịu chém, không tội thì không việc gì phải hại mình”. Không chọn con đường tự vẫn, ông giữ vững danh tiết đến cùng.

Sau đó, Vũ Trinh bị đày vào Quảng Nam. Gần 10 năm nơi đất khách, ông sống bằng nghề dạy học, nghiên cứu văn chương. Học trò theo học đông, nhiều người thành đạt – minh chứng cho ảnh hưởng bền bỉ của ông.

Đến năm 1827, được ân xá, ông trở về quê nhưng chỉ ít lâu sau thì qua đời, khép lại cuộc đời nhiều thăng trầm.

Người tri kỷ phía sau kiệt tác “Truyện Kiều”

Không chỉ là danh sĩ, Vũ Trinh còn được xem là người có ảnh hưởng sâu sắc tới Nguyễn Du và Truyện Kiều.

Theo nhà nghiên cứu Lê Viết Nga - nguyên Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh, Vũ Trinh là một trong những người đầu tiên đọc duyệt, ‘nhuận chính’ Truyện Kiều khi còn ở dạng bản thảo. Những lời bình bằng chữ Hán của ông không chỉ dừng ở cảm thụ văn chương, mà còn thể hiện sự thấu hiểu sâu sắc bi kịch con người trong thời loạn.

Một chi tiết gây chú ý, hai câu thơ nổi tiếng: “Nợ tình chưa trả cho ai/Khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan” được cho là có nguồn gốc, ảnh hưởng từ truyện “Thanh trì tình trái” trong Lan trì kiến văn lục.

Giữa thời loạn lạc, Nguyễn Du viết nên “tiếng khóc đứt ruột” cho nhân sinh. Và Vũ Trinh – người tri kỷ thầm lặng – chính là người sớm nhận ra giá trị bất hủ của tiếng khóc ấy.

Hai trí tuệ lớn, một sự đồng cảm sâu sắc – góp phần nâng Truyện Kiều lên vị thế kiệt tác trường tồn của văn học Việt Nam.

Danh sĩ Vũ Trinh cũng để lại một di sản phong phú cả về chính trị, pháp luật và văn học. Ông là hình mẫu tiêu biểu của sĩ phu Bắc Hà: học rộng, tài cao, trọng đạo nghĩa và luôn trăn trở với thời cuộc.

Ngày nay, tại thôn Ngọc Quan, nhiều di tích gắn với ông vẫn được gìn giữ như nhà thờ dòng họ Vũ, văn chỉ làng cùng các tư liệu Hán Nôm quý. Không chỉ là những dấu tích lịch sử, đây còn là “ký ức sống” về một thời kỳ rực rỡ của văn hiến Kinh Bắc.

Trong hành trình xây dựng và phát triển hiện đại, Bắc Ninh vẫn tự hào về những giá trị truyền thống ấy – nơi từng sản sinh ra những con người như Vũ Trinh: vừa là danh sĩ, vừa là chứng nhân lịch sử, và cũng là cầu nối tinh thần với những giá trị bất hủ như Truyện Kiều của Nguyễn Du.

Giữa nhịp sống hôm nay, câu chuyện về danh sĩ Vũ Trinh không chỉ là hoài niệm, mà còn là lời nhắc về trí tuệ, nhân cách và trách nhiệm của người trí thức trước thời cuộc – những giá trị chưa bao giờ cũ.

Hiện nay, họ Vũ Ngọc Quan có 1 Giáo sư, 4 Phó Giáo sư, 11 Tiến sĩ, hơn 20 Thạc sĩ, nhiều nhà giáo, thầy thuốc và cán bộ khoa học. Hầu hết các gia đình đều có con em học đại học; nhiều gia đình có 100% con tốt nghiệp đại học và sau đại học. Đây là minh chứng rõ ràng cho khả năng thích ứng của truyền thống hiếu học trong điều kiện phát triển mới.