Trong bối cảnh đó, Nghị định 46/2026/NĐ-CP (hiệu lực từ 26/01/2026) được kỳ vọng góp phần “khóa” trách nhiệm rõ hơn, hạn chế tình trạng đứng tên hình thức, để khi xảy ra sự cố không ai có thể dễ dàng rũ bỏ nghĩa vụ với người tiêu dùng.

Lỗ hổng “đứng tên hộ” và cái giá của trách nhiệm “đứt gãy”

Nếu nhìn thoáng qua, các vụ việc xảy ra mới đây chỉ như những “điểm nóng” riêng lẻ. Nhưng nhìn từ góc độ thị trường, các vụ việc cho thấy rủi ro đang bị “lệch pha” trong một số mô hình kinh doanh thực phẩm, khi lợi ích tập trung ở khâu bán hàng, còn trách nhiệm về chất lượng và an toàn lại bị phân tán, khó quy về một đầu mối đến cùng. Khi sự cố xảy ra, câu hỏi “ai chịu trách nhiệm cuối cùng?” vì thế trở nên khó trả lời.

Những vụ việc bị phanh phui gần đây cho thấy chi phí xã hội của rủi ro thực phẩm đang tăng nhanh, nhất là ở nhóm sữa - nơi chỉ một sự cố cũng có thể kéo theo hiệu ứng lan truyền mạnh về niềm tin. Chẳng hạn, theo thông tin xét xử được công bố, ngày 14/01/2026, TAND TP Hà Nội tuyên án đối với bị cáo Hoàng Quang Thịnh (Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Z Holding) về tội “Sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm” cùng các hành vi liên quan. Dưới góc nhìn thị trường, hệ quả không chỉ dừng ở một bản án mà nó còn kéo theo chi phí kiểm tra, truy xuất, xử lý tăng lên và làm sụt giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với cả nhóm sản phẩm.

Tương tự, trước đó Cơ quan CSĐT Bộ Công an cũng đã công bố quyết định khởi tố, bắt tạm giam 8 bị can trong vụ án “Sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm” xảy ra tại Rance Pharma và Hacofood Group. Những vụ án như vậy cho thấy rủi ro có thể vận hành theo chuỗi, còn câu hỏi “ai chịu trách nhiệm đến cùng” càng trở nên cấp thiết khi chủ thể đứng tên hồ sơ, chủ thể tổ chức sản xuất và chủ thể bán hàng có thể tách rời.

Để minh họa rõ hơn cho lỗ hổng “đứng tên hộ” theo nghĩa tách lớp giữa chủ thể công bố và chủ thể sản xuất, có thể nhìn vào trường hợp kẹo rau củ Kera. Báo chí phản ánh sản phẩm do Công ty cổ phần Tập đoàn Chị Em Rọt công bố, trong khi đơn vị sản xuất là Công ty Cổ phần Asia Life. Không phải mọi mô hình “công bố một nơi, sản xuất một nơi” đều mặc nhiên là sai, vấn đề nằm ở cơ chế ràng buộc trách nhiệm, đặc biệt khi sản phẩm được quảng cáo mạnh, bán theo lô và khi có sự cố thì đường chịu trách nhiệm bị kéo dài, khiến việc bảo vệ người tiêu dùng và xử lý vi phạm trở nên tốn kém hơn.

Nghị định 46 và kỳ vọng lập lại kỷ luật thị trường

Nghị định 46/2026 đặt ra một thay đổi đáng chú ý về logic trách nhiệm, đó là định danh rõ ai là “chủ sở hữu sản phẩm” và ai là tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường. Theo nội dung văn bản, “chủ sở hữu sản phẩm thực phẩm” có thể là tổ chức, cá nhân sở hữu công thức, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn hoặc nhãn hiệu còn tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường có thể là cơ sở sản xuất, chủ sở hữu sản phẩm, hoặc tổ chức, cá nhân được cơ sở sản xuất hoặc chủ sở hữu ủy quyền đứng tên trên hồ sơ công bố.

Việc ủy quyền đứng tên công bố không phải là một “tấm áo khoác” để né trách nhiệm. Nghị định quy định rõ nội dung ủy quyền phải xác định phạm vi (đứng tên công bố và cùng chịu trách nhiệm) và đặc biệt người ủy quyền và người được ủy quyền phải chịu trách nhiệm liên đới khi sản phẩm vi phạm chất lượng, an toàn thực phẩm gây hậu quả. Nói cách khác, nếu trước đây có thể xảy ra tình trạng “đứng tên rồi rút”, thì quy định mới đặt ra cơ chế liên đới để bịt đường né trách nhiệm, khiến mọi toan tính “thoát vai” phải trả giá đắt hơn về mặt pháp lý.

Tại hội nghị phổ biến chính sách ngày 02/02/2026, cơ quan quản lý nhấn mạnh yêu cầu chặn tình trạng doanh nghiệp thương mại đứng tên hình thức nhưng không gắn đủ trách nhiệm với quy trình sản xuất - kiểm soát chất lượng, dẫn tới “đứt gãy trách nhiệm” khi phát sinh vi phạm. Đây là thông điệp triển khai đáng chú ý trong bối cảnh cùng thời điểm Chính phủ ban hành các quy định mới liên quan công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm, hướng tới làm rõ chủ thể và nghĩa vụ trong toàn chuỗi lưu thông.

Kỳ vọng lớn nhất của chính sách, nhìn từ lăng kính kinh tế, là tạo ra một cuộc “sàng lọc” theo hướng công bằng hơn. Khi trách nhiệm bị ràng buộc về cơ sở sản xuất hay chủ sở hữu và cơ chế liên đới được thiết kế rõ, những mô hình “ăn xổi” (làm theo lô, đẩy quảng cáo, tối giản kiểm soát chất lượng) sẽ khó thuận lợi như trước. Ngược lại, doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào tiêu chuẩn, truy xuất, hệ thống kiểm soát nguyên liệu có cơ hội được bảo vệ tốt hơn khỏi cạnh tranh méo mó.

Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy hiệu lực khi đi kèm năng lực thực thi. Bài học từ vụ “phiếu thử nghiệm giả” cho thấy, nếu một mắt xích trung gian của hệ sinh thái tuân thủ (kiểm nghiệm, chứng cứ chất lượng) bị thao túng, thì dù quy định về chủ thể công bố có chặt hơn, thị trường vẫn có nguy cơ bị “đánh lừa”. Tương tự, các vụ triệt phá thực phẩm chức năng giả do lực lượng điều tra công bố phản ánh yêu cầu phối hợp liên ngành và kiểm soát trên môi trường số ngày càng cấp thiết.

Với doanh nghiệp, thông điệp quan trọng nhất không phải “thêm thủ tục”, mà là thay đổi cách quản trị rủi ro pháp lý. Nếu thuê gia công, cấu trúc hợp đồng, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguyên liệu, cơ chế ủy quyền công bố phải được làm thật, làm rõ và làm đúng, bởi rủi ro giờ đây không còn nằm ở một khoản phạt hành chính đơn lẻ, mà có thể là trách nhiệm liên đới khi sự cố xảy ra.

Nghị định 46/2026 không phải “chiếc đũa thần” để triệt tiêu hàng giả hay quảng cáo “nổ” tức thì, nhưng nó đi đúng hướng khi làm rõ vai trò của chủ sở hữu sản phẩm, chủ thể chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường, đồng thời thu hẹp dư địa né trách nhiệm thông qua ủy quyền hình thức. Nếu được thực thi nhất quán - từ hậu kiểm, minh bạch dữ liệu đến kỷ luật hồ sơ kiểm nghiệm - thị trường thực phẩm có cơ sở để bước sang giai đoạn “làm thật”, cạnh tranh dựa trên tiêu chuẩn và năng lực kiểm soát chất lượng, thay vì dựa trên kẽ hở trách nhiệm.