Động Hoa Sơn và huyền tích về vị ấu chúa nhà Đinh

Cách trung tâm phường Hoa Lư (Ninh Bình) không xa, chùa Hoa Sơn (còn gọi là chùa Bà Đẻ) tọa lạc tại phường Tây Hoa Lư, thuộc dãy núi phía Đông Nam kinh đô Hoa Lư xưa. Ngôi chùa có lịch sử lâu đời từ thế kỷ thứ X, gắn liền với những thăng trầm của các triều đại phong kiến Việt Nam.

Để lên đến cửa động, du khách phải chinh phục hơn 100 bậc thềm đá tự nhiên. Nhìn từ xa, lối mòn dẫn lên hang uốn lượn thoai thoải như lưng con Long Mã, linh vật huyền thoại với mình ngựa vảy rồng.

Tương truyền, xưa kia người dân lên núi đốn củi đã ngỡ ngàng trước vẻ đẹp thiên tạo của hang động này. Trong động có vô vàn nhũ đá hình Phật ngồi thiền, rồng bay, đụm vàng, đụm bạc... thấy linh thiêng nên nhân dân đã lập chùa thờ Phật.

Đặc biệt, thời nhà Đinh, nơi đây được chọn làm nơi sinh hạ ấu chúa Đinh Toàn (con trai thứ của vua Đinh Tiên Hoàng). Vì lẽ đó, chùa còn có tên chữ là "Phôi Sinh Tự", nhưng người dân địa phương vẫn trìu mến gọi bằng cái tên dân dã: Chùa Bà Đẻ.

Vẻ đẹp "Hoa Sơn" và dấu ấn của nhà vua đa sĩ

Cửa động Hoa Sơn rộng 12m, cao 20m, được che chở bởi tán cây đa cổ thụ rủ rễ phong rêu. Điều độc đáo là động có chiều dài xuyên qua lòng núi khoảng 100m, chia thành ba cung: hang Hạ, hang Trung và hang Thượng.

Vào thời Nguyễn, vua Tự Đức trong một chuyến tuần du ra Bắc đã ghé thăm nơi này. Say đắm trước cảnh sắc mây trời hòa quyện cùng thạch nhũ lung linh, vị vua nổi tiếng hay chữ đã đặt tên cho động là Hoa Sơn (núi hoa).

Dấu tích thời gian hiện vẫn còn lưu giữ qua chiếc khánh đá cổ khắc dòng chữ “Gia Long thập tam niên” (năm Gia Long thứ 13) và 3 tấm bia ma nhai trầm mặc trên vách đá.

Không chỉ là chốn thiền môn thanh tịnh, chùa và động Hoa Sơn còn là chứng nhân lịch sử trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc. Ni sư Thích Đàm Thuần, trụ trì nhà chùa, chia sẻ rằng nơi đây từng là "pháo đài" vững chắc của quân và dân Ninh Bình.

Trong kháng chiến chống Pháp, động Hoa Sơn trở thành đại bản doanh của Bộ chỉ huy hai chiến dịch lớn: chiến dịch Quang Trung (1951) và chiến dịch Tây Nam Ninh Bình (1953-1954). Đặc biệt, đây từng là nơi sống và làm việc của đồng chí Đỗ Mười (nguyên Tổng Bí thư) khi đó đang giữ chức đồng chí Đỗ Mười.

Giữa lòng hang lạnh lẽo, những trạm giải phẫu tiền phương đã được thiết lập để sơ cứu thương binh. Đến thời kỳ chống Mỹ, chùa lại trở thành kho chứa vũ khí và là nơi xí nghiệp dược phẩm chế biến thuốc men tiếp tế cho chiến trường miền Nam.

"Di tích Hoa Sơn mãi mãi là một sản phẩm tinh thần mang truyền thống văn hóa và cách mạng của cha ông cho các thế hệ mai sau" - Trích thư của đồng chí Đỗ Mười gửi ban bảo vệ di tích ngày 16/11/1987.

Với những giá trị đặc biệt về địa chất, lịch sử và văn hóa, năm 1998, chùa và động Hoa Sơn đã chính thức được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.

Ngày nay, Hoa Sơn không chỉ thu hút du khách bởi vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ của "hạ giới tiên cảnh" mà còn là nơi giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ, nhắc nhớ về một thời kỳ gian khổ nhưng hào hùng trên đất cố đô.