Khi một thiết kế không còn chỉ là một bức tranh

Những ngày đầu tháng 6, cộng đồng sáng tạo và giới kinh doanh trực tuyến chú ý đến thông tin Tao Creative Studio lên tiếng cho rằng tác phẩm "Happy Uncles" của đơn vị này bị sử dụng trái phép trên sản phẩm thương mại.

Theo phản ánh của Tao Creative Studio, tác phẩm xuất hiện trên áo thun được bày bán tại trung tâm thương mại mà chưa từng có bất kỳ thỏa thuận cấp phép hay sử dụng nào với tác giả. Đáng chú ý, đơn vị này cho biết tác phẩm đã bị cắt bỏ chữ ký trước khi được in lên sản phẩm.

Thay vì ngay lập tức công khai thương hiệu liên quan, Tao Creative Studio lựa chọn gửi email chính thức để chờ phản hồi và tìm hiểu nguyên nhân sự việc. Bốn ngày sau, Coolmate phát đi thông báo chính thức thừa nhận sai sót thuộc về phía mình.

Theo doanh nghiệp này, sản phẩm được sản xuất với số lượng 1.138 chiếc, bán tại ba điểm kinh doanh gồm một trung tâm thương mại ở Huế và hai trung tâm thương mại tại Hà Nội. Coolmate xác nhận tác phẩm đã được sử dụng cho mục đích thương mại mà chưa có sự đồng ý của chủ sở hữu và cho biết đã dừng kinh doanh toàn bộ số sản phẩm còn lại để chờ phương án xử lý.

Điều đáng ghi nhận là doanh nghiệp đã chủ động nhận trách nhiệm, công khai thông tin và làm việc với tác giả trên tinh thần thiện chí. Tuy nhiên, việc ứng xử văn minh sau khi xảy ra sự cố không làm thay đổi bản chất của vấn đề về quyền tác giả đã bị xâm phạm.

Trong nền kinh tế sáng tạo, một tác phẩm thiết kế không chỉ là một hình ảnh đẹp mà đó là kết quả của quá trình lao động trí tuệ, sáng tạo và đầu tư thời gian, chất xám của tác giả. Khi một doanh nghiệp sử dụng tác phẩm đó để in lên sản phẩm, quảng bá thương hiệu hay tạo doanh thu, giá trị của tác phẩm đã được chuyển hóa thành lợi ích thương mại.

Bởi vậy, việc sử dụng tác phẩm mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu không đơn thuần là "sơ suất nội bộ" mà có thể dẫn đến những hệ lụy pháp lý, tài chính và uy tín rất lớn.

Không còn là thời của sự dễ dãi với bản quyền

Nếu nhìn rộng hơn, vụ việc của Coolmate xuất hiện trong bối cảnh các cơ quan chức năng đang gia tăng đáng kể việc xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Chỉ trong thời gian ngắn, thị trường đã chứng kiến nhiều vụ việc liên quan đến sao chép thiết kế, sử dụng hình ảnh trái phép, vi phạm bản quyền nội dung số hay xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực thời trang, mỹ thuật và truyền thông.

Đáng chú ý, gần đây cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án liên quan đến hành vi sao chép thiết kế áo dài đã được bảo hộ để phục vụ hoạt động kinh doanh. Vụ việc cho thấy tranh chấp sở hữu trí tuệ không còn dừng ở phạm vi dân sự mà hoàn toàn có thể bị xem xét dưới góc độ hình sự nếu có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng.

Trong khi đó, sự phát triển mạnh của các công cụ AI đang tạo ra một thách thức mới. Không ít người cho rằng chỉ cần chỉnh sửa một phần hình ảnh, xóa chữ ký tác giả hoặc dùng AI để biến đổi thiết kế là có thể trở thành sản phẩm mới.

Thực tế không đơn giản như vậy. Luật pháp bảo vệ bản chất sáng tạo của tác phẩm chứ không chỉ bảo vệ tệp hình ảnh gốc. Việc cắt ghép, chỉnh sửa hay biến đổi tác phẩm vẫn có thể bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả nếu chưa được sự đồng ý của chủ sở hữu.

Điều đáng lo ngại là nhiều doanh nghiệp hiện nay đang tập trung đầu tư cho marketing, quảng cáo, livestream bán hàng hay phát triển sản phẩm nhưng lại chưa xây dựng quy trình kiểm soát bản quyền một cách bài bản.

Một hình ảnh lấy từ mạng xã hội, một bức tranh tải trên internet, một thiết kế được nhân viên "tham khảo" hay một nội dung do AI tạo ra dựa trên tác phẩm có sẵn… tất cả đều có thể trở thành nguồn cơn của một cuộc khủng hoảng truyền thông hoặc một tranh chấp pháp lý tốn kém.

Trong thời đại số, người sáng tạo ngày càng ý thức rõ hơn về quyền lợi của mình. Cộng đồng mạng cũng ngày càng nhạy cảm với các hành vi sao chép chất xám. Những gì trước đây có thể bị bỏ qua thì nay dễ dàng bị phát hiện, chia sẻ và lan truyền chỉ sau vài giờ.

Bài học từ sự việc của Coolmate vì thế không chỉ dành cho riêng một thương hiệu. Đó là lời nhắc nhở cho mọi doanh nghiệp rằng sở hữu trí tuệ cần được xem là một phần của quản trị rủi ro doanh nghiệp, giống như quản lý tài chính, chất lượng sản phẩm hay tuân thủ thuế.

Một hợp đồng cấp phép có thể chỉ tốn vài triệu đồng, một quy trình kiểm tra bản quyền có thể chỉ mất vài giờ nhưng một vụ việc vi phạm sở hữu trí tuệ có thể khiến doanh nghiệp phải trả giá bằng uy tín thương hiệu được xây dựng suốt nhiều năm.

Trong nền kinh tế sáng tạo, ý tưởng và chất xám đang trở thành tài sản có giá trị không kém nhà xưởng hay máy móc. Việc tôn trọng bản quyền không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn là thước đo văn hóa kinh doanh của doanh nghiệp trong thời đại mới.

Coolmate (thành lập năm 2019 bởi Công ty TNHH FASTECH ASIA) là thương hiệu thời trang nam tiên phong tại Việt Nam áp dụng mô hình D2C, bán hàng trực tiếp qua nền tảng số với các dòng sản phẩm cơ bản và đồ thể thao chất lượng. Trong khi đó, Tao Creative Studio là đơn vị sáng tạo chuyên về minh họa và thiết kế thị giác đương đại.