Quyết định của Trung Quốc vào tháng 4 về việc tạm dừng xuất khẩu nhiều loại đất hiếm và nam châm liên quan đã làm đảo lộn chuỗi cung ứng vốn đóng vai trò trung tâm đối với các nhà sản xuất ô tô, hàng không vũ trụ, công ty bán dẫn và các nhà thầu quốc phòng trên toàn thế giới.

Sự thống trị của Trung Quốc trong ngành khoáng sản chiến lược – yếu tố then chốt trong quá trình chuyển đổi sang năng lượng xanh – ngày càng được xem là một đòn bẩy quan trọng mà Bắc Kinh sử dụng trong cuộc chiến thương mại với Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump.

Trung Quốc sản xuất khoảng 90% lượng đất hiếm toàn cầu, và các đại diện ngành công nghiệp ô tô đã cảnh báo về các mối đe dọa ngày càng gia tăng đối với sản xuất do phụ thuộc vào nguồn cung từ nước này.

"Điều đó tạo thêm áp lực cho một hệ thống vốn đã được tổ chức chặt chẽ, với các linh kiện được đặt hàng trước nhiều tuần," Giám đốc tài chính của Ford, bà Sherry House, phát biểu tại một hội nghị nhà đầu tư hôm thứ Tư.

Ủy viên thương mại EU, ông Maros Sefcovic, cho biết hôm thứ Tư rằng ông và người đồng cấp Trung Quốc đã đồng ý làm rõ tình hình đất hiếm càng sớm càng tốt.

"Chúng ta phải giảm sự phụ thuộc vào tất cả các quốc gia – đặc biệt là những nước như Trung Quốc, nơi chúng ta đang phụ thuộc hơn 100%," Ủy viên Chiến lược Công nghiệp EU, ông Stephane Sejourne, nói.

"Việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu càng khiến chúng ta quyết tâm đa dạng hóa," ông nói thêm, trong bối cảnh Brussels đã xác định 13 dự án mới bên ngoài khối nhằm tăng cường nguồn cung kim loại và khoáng sản thiết yếu.

Hiệp hội các nhà cung cấp ô tô châu Âu (CLEPA) cho biết một số dây chuyền sản xuất đã phải đóng cửa do cạn kiệt nguồn cung – là dấu hiệu mới nhất cảnh báo về mối đe dọa ngày càng tăng đối với hoạt động sản xuất do các biện pháp kiểm soát.

Trong số hàng trăm yêu cầu xin giấy phép xuất khẩu mà các nhà cung cấp ô tô gửi kể từ đầu tháng 4, đến nay chỉ có một phần tư được chấp thuận, CLEPA cho biết, một số bị từ chối vì lý do “thuần túy thủ tục”.

Mặc dù thông báo của Trung Quốc vào tháng 4 nằm trong một gói biện pháp trả đũa rộng hơn nhằm vào thuế quan của Mỹ, nhưng các biện pháp này áp dụng trên phạm vi toàn cầu và đang gây lo ngại cho các lãnh đạo doanh nghiệp trên khắp thế giới.

Cũng trong ngày thứ Tư, ông Joerg Burzer – Giám đốc sản xuất của Mercedes-Benz – cho biết đang trao đổi với các nhà cung cấp hàng đầu về việc xây dựng các “vùng đệm” như kho dự trữ để đối phó với nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng. Hiện tại, Mercedes chưa bị ảnh hưởng bởi tình trạng thiếu hụt.

BMW cho biết một phần mạng lưới nhà cung cấp của họ đã bị gián đoạn, nhưng các nhà máy của hãng vẫn hoạt động bình thường.

Các nhà sản xuất ô tô của Đức và Mỹ đã phàn nàn rằng các hạn chế do Trung Quốc áp đặt đang đe dọa hoạt động sản xuất, sau khi một hãng xe điện Ấn Độ đưa ra khiếu nại tương tự vào tuần trước.

Nhiều doanh nghiệp đang vận động chính phủ của họ tìm giải pháp nhanh chóng, nhưng một số công ty chỉ còn đủ nguyên liệu để duy trì sản xuất trong vài tuần hoặc vài tháng, ông Wolfgang Weber – Giám đốc điều hành Hiệp hội Công nghiệp Điện và Kỹ thuật số Đức (ZVEI) – cho biết.

Hãng Autoliv của Thụy Điển – nhà sản xuất túi khí và dây an toàn lớn nhất thế giới – cho biết hoạt động của họ chưa bị ảnh hưởng, nhưng CEO Mikael Bratt cho biết đã thành lập một tổ công tác để quản lý tình hình.

Phụ thuộc vào Trung Quốc

Hiện có rất ít lựa chọn thay thế cho Trung Quốc. Các hãng ô tô như General Motors, BMW và các nhà cung cấp lớn như ZF và BorgWarner đang nghiên cứu hoặc đã phát triển các động cơ có hàm lượng đất hiếm thấp hoặc không sử dụng đất hiếm để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, nhưng số hãng đạt được quy mô sản xuất đủ lớn để giảm chi phí vẫn rất ít.

BMW đã áp dụng động cơ điện không nam châm vĩnh cửu cho thế hệ xe điện mới nhất, nhưng vẫn cần đất hiếm cho các động cơ nhỏ vận hành bộ phận như gạt mưa hoặc hệ thống lên kính.

"Không có giải pháp nào trong ba năm tới ngoài việc đạt được một thỏa thuận với Trung Quốc," ông Andreas Kroll – Giám đốc điều hành công ty Noble Elements, chuyên nhập khẩu đất hiếm cho các công ty vừa và nhỏ – nhận định. "Trung Quốc kiểm soát gần như 99,8% sản lượng đất hiếm nặng toàn cầu. Các quốc gia khác chỉ có thể sản xuất ở quy mô rất nhỏ, gần như chỉ mang tính thí nghiệm."

Tốc độ nới lỏng kiểm soát xuất khẩu khoáng sản của Trung Quốc đang trở thành tâm điểm chỉ trích của ông Trump đối với Bắc Kinh, khi ông cáo buộc Trung Quốc vi phạm thỏa thuận đình chiến thương mại đạt được hồi tháng trước nhằm giảm thuế quan và các hạn chế thương mại.

Tổng thống Trump đã tìm cách tái định hình mối quan hệ thương mại của Mỹ với đối thủ kinh tế lớn nhất bằng cách áp thuế cao đối với hàng hóa nhập khẩu trị giá hàng tỷ USD, với hy vọng thu hẹp thâm hụt thương mại và khôi phục sản xuất nội địa.

Ông đã áp mức thuế cao tới 145% đối với hàng hóa Trung Quốc, nhưng sau đó phải giảm nhẹ sau khi thị trường chứng khoán, trái phiếu và tiền tệ lao dốc do các biện pháp thuế quá mạnh tay. Trung Quốc đã đáp trả bằng thuế quan của riêng mình và đang tận dụng lợi thế trong các chuỗi cung ứng chiến lược để gây sức ép buộc ông Trump lùi bước.

Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được cho là sẽ có cuộc đối thoại trong tuần này để giải quyết các bất đồng, trong đó vấn đề hạn chế xuất khẩu chắc chắn sẽ là một nội dung quan trọng.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội hôm thứ Tư, ông Trump viết rằng ông Tập là người "RẤT CỨNG RẮN VÀ CỰC KỲ KHÓ ĐỂ ĐẠT ĐƯỢC THỎA THUẬN", cho thấy khả năng đạt được thỏa thuận là rất mong manh.