Bước sang kỷ nguyên số, sự bùng nổ của thương mại điện tử, mạng xã hội cùng các hình thức livestream bán hàng đã mở ra một “mặt trận” hoàn toàn mới cho vấn nạn hàng giả. Chỉ với vài cú nhấp chuột, người tiêu dùng dễ dàng đặt mua một sản phẩm tưởng chừng chính hãng nhưng thực chất lại là hàng nhái tinh vi.

Nhận diện 3 nhóm thủ đoạn của tội phạm hàng giả

Theo bà Trần Bích Ngọc, Phó phòng Chính sách - Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), câu chuyện về hàng giả, hàng kém chất lượng hay vi phạm sở hữu trí tuệ tuy không mới, nhưng đang trở thành bài toán nan giải cần được giải quyết triệt để trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ như hiện nay.

Qua quá trình thực thi nhiệm vụ và phối hợp với các địa phương, cơ quan chức năng nhận diện ba nhóm thủ đoạn chính đang tồn tại trên môi trường số.

Đầu tiên là hoạt động mạo danh các thương hiệu và gian hàng chính hãng. Kế đến là hành vi lợi dụng niềm tin để tạo tương tác ảo, câu view, like hoặc làm giả các bình luận đánh giá nhằm thao túng tâm lý người mua. Cuối cùng, và cũng phổ biến nhất, là việc quảng cáo sai sự thật về nội dung, chất lượng cũng như nguồn gốc xuất xứ sản phẩm.

Đáng chú ý, đối với hình thức bán hàng qua livestream, người bán thường lợi dụng tính chất chốt đơn nhanh chóng của các phiên live để khai thác niềm tin, khiến người tiêu dùng không đủ thời gian kiểm chứng và dễ dàng mua phải hàng giả.

Bà Ngọc cho biết, thời gian qua, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã phối hợp với các bộ, ban, ngành và các nền tảng số xử lý hàng chục nghìn sản phẩm cùng gian hàng vi phạm, tập trung chủ yếu vào nhóm hàng quần áo, giày dép, đồ gia dụng và các mặt hàng kinh doanh có điều kiện.

Đặc biệt tại khu vực nông thôn và vùng ven, người tiêu dùng đang trở thành đối tượng yếu thế trước ma trận hàng giả trực tuyến. Thói quen mua sắm dựa nhiều vào giá cả khiến các sản phẩm giá rẻ dễ dàng thu hút họ. Bên cạnh đó, tâm lý mua theo xu hướng đám đông, tin vào lời truyền miệng hoặc quảng cáo của các KOC, KOL cũng là nguyên nhân khiến bà con dễ "sập bẫy".

Một hạn chế lớn khác là người tiêu dùng nông thôn chưa có thói quen lưu trữ thông tin giao dịch, tạo kẽ hở cho nhiều nhà bán hàng cố tình không cung cấp đầy đủ nhãn hiệu, hóa đơn hay chính sách đổi trả, gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền lợi khi có sự cố xảy ra.

Ngày 10/12 vừa qua, Luật Thương mại điện tử đã được thông qua và sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Đây là đạo luật đầu tiên về thương mại điện tử của Việt Nam, quy định cụ thể trách nhiệm của các nền tảng, cá nhân và tổ chức bán hàng trực tuyến.

Theo đó, các nền tảng buộc phải chịu trách nhiệm và phối hợp với cơ quan chức năng để ngăn chặn hàng giả.

Các hoạt động livestream hay bán hàng trên mạng xã hội – vốn trước đây thiếu cơ chế quản lý cụ thể – nay đều được đưa vào luật với các quy định chặt chẽ về định danh người bán thông qua mã số thuế và VNeID.

Việc ứng dụng công nghệ số này giúp xác định chủ thể, truy vết nguồn hàng, từ đó phòng tránh nạn hàng giả và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiệu quả hơn.

Người dân vẫn còn tâm lý ham rẻ

Nhìn nhận vấn đề dưới góc độ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, PGS. TS Bùi Thị An, Ủy viên BCH Hội Bảo vệ Người tiêu dùng Việt Nam khẳng định, tình trạng hàng giả, hàng nhái hiện đang ở mức báo động nghiêm trọng.

Hàng loạt vụ án quy mô lớn liên quan đến các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, thuốc men, phân bón giả bị phát hiện thời gian qua cho thấy vấn nạn này đang đi ngược lại các tiêu chuẩn minh bạch của một xã hội văn minh.

Hàng giả hiện phủ khắp mọi lĩnh vực từ thành thị đến nông thôn, trong đó những mặt hàng mang lại siêu lợi nhuận hoặc có nhu cầu cao như thực phẩm chức năng, vật tư nông nghiệp thường bị các đối tượng xấu tập trung làm giả.

Tại các vùng sâu vùng xa, do hạn chế về thông tin, người nông dân thường là đối tượng chịu thiệt thòi nhất khi mua phải phân bón, thuốc bảo vệ thực vật giả, dẫn đến mất mùa và ảnh hưởng tiêu cực đến an sinh xã hội.

"Người nông dân vất vả làm lụng nhưng nếu mua phải phân bón hay giống giả sẽ khiến mất mùa, lúa không trổ bông, dẫn đến năng suất lao động sụt giảm, ảnh hưởng tiêu cực đến an sinh và thậm chí cả an ninh xã hội", PGS. TS Bùi Thị An lo ngại.

Lý giải nguyên nhân của thực trạng này, PGS. TS Bùi Thị An cho rằng đây là hệ quả của sự cộng hưởng từ nhiều yếu tố cả khách quan lẫn chủ quan.

Về mặt quản lý, dù lực lượng chức năng đã có nhiều nỗ lực nhưng nhân sự còn mỏng, các quy định pháp luật vẫn tồn tại kẽ hở, ngoài ra còn có sự tiếp tay của một bộ phận cán bộ khiến cho hàng gian, hàng giả vẫn còn đất sống.

Về phía người tiêu dùng, đặc biệt ở vùng nông thôn, điều kiện kinh tế eo hẹp cộng với tâm lý ham rẻ, thiếu kiến thức kiểm tra nguồn gốc xuất xứ đã vô tình tiếp tay cho hàng kém chất lượng len lỏi vào đời sống.

Để giải quyết vấn đề, bên cạnh việc các tổ chức chính trị - xã hội như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ cần vào cuộc mạnh mẽ hơn để nâng cao dân trí, theo PGS. TS Bùi Thị An, nguyên nhân cốt lõi vẫn nằm ở yếu tố con người.

Cụ thể, doanh nghiệp cần có trách nhiệm xã hội, không thể vì lợi nhuận mà bất chấp tất cả. Đồng thời, cần nâng cao chế tài xử phạt và làm sạch bộ máy quản lý.

Bà An nhấn mạnh, hành vi thông đồng, tiếp tay tuồn hàng giả vào thị trường là tội ác, đặc biệt khi nó liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người như thuốc giả hay thực phẩm bẩn.

"Vấn đề hàng giả không chỉ là chuyện hàng hóa, mà là niềm tin của nhân dân. Chỉ khi xử lý triệt để tận gốc, củng cố được lòng tin của người dân thì mới tạo được sự đồng thuận xã hội để giải quyết dứt điểm vấn nạn này", bà An bày tỏ.