Báo cáo này đã tổng hợp cơ sở dữ liệu công khai lớn nhất từ trước đến nay về các hoạt động cho vay ở nước ngoài của Trung Quốc.

Các phát hiện được công bố hôm thứ Ba 18/11 cho thấy các cơ quan của chính phủ Trung Quốc hoặc các thực thể sở hữu nhà nước chiếm đa số đã cho vay hoặc viện trợ tổng cộng 2,2 nghìn tỷ USD dưới dạng hỗ trợ và tín dụng trên hơn 200 quốc gia từ năm 2000 đến 2023.

Và đứng đầu danh sách các nước nhận khoản vay đó lại là Mỹ – một kết quả mà các nhà nghiên cứu cho rằng đi ngược lại giả định phổ biến rằng nguồn tài chính của Trung Quốc chủ yếu đổ vào các quốc gia đang phát triển, chẳng hạn như dưới khuôn khổ sáng kiến Hành lang – Vành đai của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Thay vào đó, AidData phát hiện rằng hơn ba phần tư hoạt động cho vay ở nước ngoài của Trung Quốc hiện tài trợ cho các dự án và hoạt động tại các quốc gia có thu nhập trung bình cao và thu nhập cao – và đã được sử dụng cho cơ sở hạ tầng trọng yếu, khoáng sản chiến lược và việc mua lại các tài sản công nghệ cao quan trọng đối với các mục tiêu an ninh quốc gia của Trung Quốc.

“Trong phần lớn thập kỷ vừa qua, Washington đã cảnh báo các nước rằng, theo quan điểm của họ, Bắc Kinh là một chủ nợ săn mồi sẽ kiểm soát tài sản của quốc gia khác nếu các khoản vay đó rơi vào khủng hoảng” - Parks nói thêm.

Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã vươn lên trở thành chủ nợ chính thức lớn nhất toàn cầu khi tìm cách tự định vị mình là đối tác tài chính hàng đầu cho các nước đang phát triển. Trên hành trình đó, Trung Quốc cũng chịu nhiều chỉ trích rằng các hoạt động của họ khiến nhiều quốc gia rơi vào nợ nần không bền vững – cáo buộc mà Bắc Kinh bác bỏ. Một số nhà phân tích cũng phản bác câu chuyện “bẫy nợ”.

Giờ đây, dữ liệu mới nhất của AidData cho thấy Mỹ, với vị trí là nước nhận nhiều nhất nguồn tài chính chính thức của Trung Quốc, đã tiếp nhận hơn 200 tỷ USD cho gần 2.500 dự án và hoạt động có mặt ở hầu hết các bang trên cả nước.

Hơn một nửa trong số tín dụng đó nằm dưới dạng hỗ trợ thanh khoản cho doanh nghiệp, tức loại hình tài chính mà các chủ nợ Trung Quốc – thường là một thực thể trong nhóm nhiều tổ chức tài chính quốc tế – đóng vai trò như một hạn mức tín dụng dành cho các công ty lớn cần tiền mặt.

Các giao dịch như vậy vốn là thực hành phổ biến trong giới doanh nghiệp và là cách để các ngân hàng kiếm tiền – và chúng không trao cho các công ty Trung Quốc cổ phần hay quyền kiểm soát đối với bên vay, vốn bao gồm cả các tập đoàn Fortune 500.

Nhưng các thực thể nhà nước Trung Quốc cũng đã tài trợ cho việc mua lại các công ty công nghệ cao của Mỹ và rót tiền vào hạ tầng bao gồm các dự án LNG, đường ống năng lượng, đường dây truyền tải điện và nhà ga sân bay kể từ năm 2000, các nhà nghiên cứu cho biết.

Những giao dịch liên quan đến các lĩnh vực nhạy cảm đã trở nên khó thực hiện hơn ở Mỹ trong những năm gần đây khi sự giám sát quy định được siết chặt do lo ngại ngày càng tăng ở Washington về các tác động an ninh quốc gia của việc Trung Quốc có cổ phần tài chính tại Mỹ. AidData cho biết các thực thể Trung Quốc đã tìm đến các quốc gia thu nhập cao khác có cơ chế kiểm soát kém chặt chẽ hơn.

Anh đã nhận 60 tỷ USD và các quốc gia thành viên EU nhận 161 tỷ USD trong giai đoạn 24 năm nghiên cứu, theo AidData.

Giống như tại Mỹ, những năm gần đây Anh và châu Âu cũng chứng kiến sự giám sát và cảnh báo gia tăng về mức độ đầu tư của Trung Quốc, đặc biệt trong các lĩnh vực hạ tầng trọng yếu.

“Chúng tôi không khẳng định và cũng không tin rằng tất cả các khoản cho vay này đối với Mỹ đều phục vụ một chiến lược địa chính trị hay địa kinh tế lớn – một số trong đó đơn giản chỉ là nhằm mục đích sinh lợi… ” - Parks nói.

Tuy nhiên, ông cho biết việc đánh giá giao dịch nào “lành tính và giao dịch nào không” là một thách thức then chốt đối với các cơ quan quản lý và quan chức an ninh quốc gia.

‘Phù hợp với chính sách’

Các nhà nghiên cứu của AidData nhận thấy “sự tương đồng ngày càng tăng giữa các hoạt động cho vay xuyên biên giới của Trung Quốc và các ưu tiên chính sách của đảng – nhà nước, bao gồm cả những ưu tiên liên quan đến an ninh quốc gia và quyền lực kinh tế,” nhóm này cho biết trong báo cáo.

Đặc biệt, sáng kiến “Made in China 2025” dường như có liên hệ với sự dịch chuyển ưu tiên trong hoạt động cho vay ra nước ngoài, theo các phát hiện. Kế hoạch của chính phủ, công bố năm 2015, nhằm thúc đẩy sự phát triển của Trung Quốc trong các công nghệ tiên tiến, nhất là ở các lĩnh vực ưu tiên cao bao gồm robot và tự động hóa, hàng không vũ trụ và máy tính.

“Ta thấy sự gia tăng nhanh chóng trong các khoản vay phục vụ mua lại xuyên biên giới phù hợp với chính sách đó, và các thực thể Trung Quốc bắt đầu cho vay đối với 10 lĩnh vực được xác định trong Made in China 2025” - Parks nói.

Điều đó cho phép các công ty Trung Quốc mua lại các tài sản có ý nghĩa chiến lược bằng vốn nhà nước để bù vào phần thiếu hụt trong nguồn vốn riêng của họ, Parks cho biết, và ông lưu ý rằng “không có một mô hình tương tự” cho kiểu thực hành đó ở các quốc gia công nghiệp giàu có.

Các ví dụ được nêu trong báo cáo về việc mua lại công ty công nghệ cao tại Mỹ trong hai thập kỷ qua bao gồm hãng bán dẫn OmniVision Technologies, công ty tự động hóa Paslin Company và hãng điện tử Ingram Micro, công ty sau đó đã được một quỹ đầu tư tư nhân Mỹ mua lại sau thương vụ thâu tóm trước đó.

Các chủ nợ thuộc sở hữu nhà nước Trung Quốc cũng đóng vai trò trong việc Bắc Kinh tiếp cận khoáng sản chiến lược trên toàn thế giới, vốn cần thiết cho các sản phẩm công nghệ cao, khi phê duyệt hơn 100 cam kết cho vay trị giá 14 tỷ USD cho các hoạt động khai thác khoáng sản chiến lược ở nước ngoài trong giai đoạn 2021–2023.

Khi Bắc Kinh tập trung vào các lĩnh vực chiến lược và các ngân hàng của họ trở thành chủ nợ của các công ty phương Tây giàu có, tỷ trọng tổng thể của các khoản vay và viện trợ hướng đến các quốc gia thu nhập thấp và trung bình thấp cũng giảm xuống. Từ mức chiếm khoảng 88% vào năm 2000, nay chúng chỉ còn 24%, theo các phát hiện.

Một thay đổi khác, theo Parks, là cách các chính phủ phương Tây nhìn nhận chiến lược của chính phủ Trung Quốc.

Theo báo cáo, các đối thủ của Trung Quốc trong nhóm G7 đang đáp trả bằng cách thực hiện những điều chỉnh lớn mà trước đây khó ai tưởng tượng được — chẳng hạn như cắt giảm ngân sách viện trợ phát triển nước ngoài, giải thể các cơ quan viện trợ nước ngoài, đẩy mạnh cho vay xuyên biên giới theo các điều khoản phi ưu đãi và nắm giữ cổ phần trong các tài sản hạ tầng trọng yếu ở nước ngoài.

Dưới thời chính quyền Trump thứ hai, Mỹ đã áp đặt các đợt cắt giảm lớn đối với chương trình viện trợ quốc tế của nước này, nhưng đồng thời có những nỗ lực ở Washington nhằm mở rộng mạnh ngân sách của Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ và khả năng cung cấp các khoản vay tại các quốc gia thu nhập cao.

Không lâu trước đây, theo Parks, “cách tiếp cận của Bắc Kinh đối với hoạt động cho vay và viện trợ quốc tế từng là đối tượng bị chế nhạo hay xem thường… nó hoàn toàn không phải là nguồn cảm hứng hay mô hình để các nhà hoạch định chính sách trong G7 noi theo, và giờ mọi thứ đã đảo ngược – giờ đây Mỹ và các đồng minh thực sự tập trung vào việc cạnh tranh với Trung Quốc theo chính cách thức của họ”.