Hạ tầng dữ liệu bước đầu vào cuộc

Thông tin tại Hội nghị sơ kết Đề án 100 và Hội thảo “Truy xuất nguồn gốc – Nâng cao giá trị hàng hoá Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu” cho thấy hoạt động truy xuất nguồn gốc (TXNG) đã có bước chuyển mạnh mẽ. Từ chỗ còn mới mẻ, TXNG nay trở thành công cụ quan trọng trong quản lý chất lượng, minh bạch thông tin sản phẩm và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Về kỹ thuật, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành khoảng 35 tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) về TXNG, bao phủ từ yêu cầu chung đến tiêu chuẩn cho từng nhóm hàng như thịt gia súc, gia cầm, sữa, thuỷ sản… giúp thống nhất “ngôn ngữ dữ liệu”, hạn chế tình trạng mỗi địa phương hoặc doanh nghiệp tự làm theo mô hình riêng.

Ở cấp triển khai, toàn bộ các địa phương đã xây dựng kế hoạch thực hiện Đề án 100; nhiều nơi chọn sản phẩm chủ lực hoặc OCOP để áp dụng trước. Hơn 25.000 doanh nghiệp đã tham gia hệ thống, với trên 20 triệu tem, mã truy xuất được cấp, phản ánh nhu cầu lớn từ thực tiễn sản xuất – kinh doanh.

Một bước tiến quan trọng là việc vận hành Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc Quốc gia từ tháng 10/2024. Cổng hiện đã định danh hơn 1,9 triệu sản phẩm, trong đó hàng nghìn sản phẩm có dữ liệu đầy đủ; 13 địa phương hoàn tất kết nối kỹ thuật và bắt đầu chia sẻ dữ liệu thường xuyên.

Về pháp lý, Luật số 78/2025/QH15 lần đầu tiên đưa TXNG vào khung luật, tạo cơ sở cho Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn và áp dụng bắt buộc đối với nhóm hàng rủi ro cao.

Thứ trưởng Lê Xuân Định (Bộ KH&CN) nhấn mạnh, giai đoạn tới hệ thống TXNG quốc gia phải đạt mức chuẩn hoá dữ liệu, liên thông đa ngành, kết nối quốc tế, đồng thời tận dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, blockchain để nâng cao độ tin cậy và giá trị sử dụng của dữ liệu.

“Nút thắt” dữ liệu, hạ tầng và thói quen quản trị

Theo ông Bùi Bá Chính, Giám đốc Trung tâm Mã số, Mã vạch Quốc gia, sau 5 năm triển khai, truy xuất nguồn gốc đã đạt được những kết quả tương đối tốt nhưng tiến độ và mức độ thực hiện giữa các địa phương còn chưa đồng đều; một số nơi mới chỉ ban hành kế hoạch hoặc triển khai ở phạm vi hẹp. Ông cho rằng giai đoạn tới cần tăng cường hỗ trợ các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa để bảo đảm kết nối thông suốt hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Khó khăn đầu tiên được nhiều đại biểu tại hội thảo nhắc đến là tình trạng “rối loạn ngôn ngữ dữ liệu”. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp lớn đã áp dụng tương đối chuẩn các tiêu chuẩn mã số, mã vạch quốc tế (như GS1), nhưng một lực lượng rất lớn doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, hộ sản xuất lại sử dụng mã tự sinh, nền tảng TXNG riêng, lưu dữ liệu trên hệ thống nội bộ, không tuân thủ chuẩn chung.

Cùng với đó là sự thiếu đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật. Ngay trong khối cơ quan nhà nước, nhiều hệ thống TXNG được xây dựng độc lập ở các bộ, ngành, địa phương, dùng mô hình và phần mềm khác nhau. Khi không cùng tuân thủ một bộ tiêu chuẩn – quy chuẩn dữ liệu thống nhất, các hệ thống này không “nói chuyện” được với nhau, gây lãng phí nguồn lực đầu tư và cản trở mục tiêu hình thành mạng lưới TXNG thống nhất toàn quốc.

Ngay với Cổng thông tin TXNG quốc gia, dù đã định danh hàng triệu sản phẩm, số lượng địa phương thực sự chia sẻ dữ liệu thường xuyên còn khiêm tốn so với quy mô cả nước. Theo ông Bùi Bá Chính, nguyên nhân quan trọng là thiếu nhân lực chuyên trách và hạn chế về hạ tầng CNTT tại nhiều địa phương, nhất là tuyến huyện, xã, nơi trực tiếp làm việc với hợp tác xã, hộ sản xuất.

Một “nút thắt” khác nằm ở thói quen quản trị và chất lượng dữ liệu của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp mới chỉ coi TXNG là điều kiện để “đủ hồ sơ vào siêu thị, đủ giấy tờ để xuất khẩu”, chứ chưa tích hợp dữ liệu TXNG vào hệ thống quản trị nội bộ như kho, vận chuyển, bán lẻ. Khi TXNG đứng ngoài quy trình quản lý, việc ghi chép nhật ký điện tử thường không duy trì được lâu; dữ liệu dễ bị đứt đoạn, cập nhật không đầy đủ, khiến giá trị truy vết và minh bạch chuỗi cung ứng giảm đi đáng kể.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bài toán chi phí cũng không thể bỏ qua. Dù nhiều địa phương hỗ trợ cấp tem, mã và tổ chức tập huấn, việc đầu tư bài bản cho hệ thống phần mềm, thiết bị, đường truyền, nhân sự vận hành vẫn là gánh nặng. Trong bối cảnh thị trường còn nhiều biến động, không ít doanh nghiệp có tâm lý “chờ quy định bắt buộc rồi tính”, thay vì chủ động coi TXNG là công cụ tạo lợi thế cạnh tranh. Bộ KH&CN cũng ghi nhận, năng lực vận hành hệ thống ở cấp cơ sở còn thiếu bền vững, phụ thuộc nhiều vào các chương trình hỗ trợ ngắn hạn.

Trong bối cảnh các thị trường lớn đang tiến tới yêu cầu hộ chiếu số cho sản phẩm, minh bạch toàn bộ vòng đời hàng hoá, việc tháo gỡ các “nút thắt” về dữ liệu, hạ tầng và thói quen quản trị sẽ là điều kiện để “tấm hộ chiếu số” của hàng hoá Việt thực sự phát huy giá trị. Khi đó, TXNG không chỉ giúp vượt qua hàng rào kỹ thuật, mà còn trở thành lợi thế cạnh tranh và bảo chứng niềm tin cho thương hiệu Việt trên chuỗi cung ứng toàn cầu.