Trong bối cảnh giá thực phẩm, ăn uống ngoài gia đình và nhiều chi phí sinh hoạt vẫn neo ở mức cao, áp lực giữ cho mâm cơm đủ đầy mà ngân sách không đội lên đang trở thành bài toán thường trực của nhiều gia đình. Nhưng trên thực tế, điều làm ví tiền hao nhanh chưa hẳn chỉ là giá tăng. Với không ít người nội trợ, nguyên nhân còn nằm ở những thói quen mua sắm, nấu nướng và dự trữ đã lặp lại từ lâu đến mức trở thành phản xạ.

Tiền hao vì mua theo quán tính

Thói quen đầu tiên rất phổ biến là đi chợ hoặc đi siêu thị khi chưa có thực đơn rõ ràng. Không ít người vẫn giữ cách mua “thấy gì tiện thì lấy”, gặp cá tươi thì mua cá, thấy rau đẹp thì chọn thêm rau, gặp chương trình giảm giá lại bỏ vào giỏ vài món chưa chắc dùng tới. Vấn đề là khi không biết trước vài bữa tới nhà mình sẽ ăn gì, việc mua sắm thường bị chồng chéo, thiếu món này nhưng thừa món khác, nguyên liệu không ăn khớp với nhau, cuối cùng vẫn phải mua thêm hoặc gọi đồ ngoài. 

Thói quen thứ hai là thấy giá rẻ thì mua nhiều. Đây là kiểu chi tiêu khiến nhiều gia đình “mất tiền trong im lặng”. Một bó rau, một khay thịt hay một túi trái cây nếu mua quá nhu cầu thật, chỉ cần bảo quản không khéo hoặc dùng không kịp là sẽ hỏng. Khoản tiền mất đi không nằm ở tờ hóa đơn mới, mà nằm trong những món bị bỏ quên ở ngăn mát, héo trong rổ rau hoặc quá hạn trong tủ đông. Nhiều người mặc cả được vài nghìn đồng ngoài chợ nhưng lại bỏ phí vài chục, thậm chí vài trăm nghìn mỗi tuần vì mua quá tay.

Thói quen thứ ba là lệ thuộc vào thực phẩm chế biến sẵn và đồ ăn đặt ngoài vì tiện. Đúng là những ngày bận rộn, việc mua sẵn đồ sơ chế hoặc gọi món giao tận nhà giúp tiết kiệm thời gian. Nhưng nếu sự tiện lợi trở thành phản xạ thường xuyên, chi tiêu bếp núc sẽ tăng rất nhanh. Một vài đơn hàng nhỏ tưởng không đáng kể, nhưng cộng dồn cả tháng có thể thành khoản lớn hơn nhiều so với dự tính. Nhiều gia đình cố tiết kiệm khi đi chợ, nhưng lại dễ dãi khi bấm đặt món trong những ngày mệt, bận hoặc ngại nấu.

Thói quen thứ tư là mua theo cảm xúc, nhất là trong siêu thị hoặc trên sàn thương mại điện tử. Tâm lý mua thêm cho đỡ phí ship, combo này trông có vẻ hời, đang khuyến mãi thì tranh thủ, rất dễ khiến giỏ hàng phình ra. Cái bẫy nằm ở chỗ người mua thường nhìn vào mức giảm giá, nhưng quên tự hỏi món đó có thực sự cần hay không. Nhiều khoản nhỏ cộng lại thành khoản lớn, trong khi không ít món sau đó bị để lâu, dùng dở dang hoặc không hợp khẩu vị gia đình.

Thói quen thứ năm là không kiểm soát những gì đã có trong bếp trước khi mua thêm. Đây là lỗi rất thường gặp ở những gia đình bận rộn. Nhà còn trứng nhưng vẫn mua thêm, còn gia vị, mì, bún khô, nước mắm mà không nhớ rõ, rau cũ chưa dùng hết đã mua rau mới. Khi căn bếp vận hành theo trí nhớ hơn là theo quan sát, tình trạng mua trùng, mua dư gần như khó tránh. Về bản chất, đây không chỉ là chuyện quản bếp chưa gọn, mà là một lỗ hổng trong quản trị chi tiêu gia đình.

Làm sao để tiết kiệm?

Muốn bài toán chi tiêu bớt căng mà vẫn giữ được chất lượng bữa ăn, điều quan trọng không phải là ép mình sống kham khổ, mà là thay đổi vài nguyên tắc nhỏ nhưng có tác dụng lớn. Trước hết, người nội trợ nên tập thói quen lên thực đơn ngắn ngày thay vì lên quá dài. Trong nhịp sống hiện nay, kế hoạch 2-3 ngày thường hiệu quả hơn vì vừa đủ để chủ động đi chợ, vừa linh hoạt nếu có việc phát sinh. Khi biết rõ vài bữa tới sẽ ăn gì, việc mua sắm sẽ gọn hơn, ít phát sinh hơn và tận dụng nguyên liệu tốt hơn.

Tiếp đến là chia ngân sách theo nhóm cố định. Thay vì tiêu theo cảm giác, có thể tách tiền chợ thành vài nhóm đơn giản như đồ tươi sống, rau củ, trái cây, gia vị và khoản phát sinh. Cách làm này giúp người mua tự nhận ra mình đang chi lệch ở đâu. Có gia đình không tốn quá nhiều cho bữa chính, nhưng lại “đội” mạnh ở đồ ăn vặt, nước uống hoặc những món mua thêm do ngẫu hứng.

Một nguyên tắc rất hữu ích khác là đi chợ bằng danh sách, không đi bằng cảm xúc. Danh sách không cần cầu kỳ, chỉ cần ghi nhanh những món chắc chắn phải mua và số lượng tương đối. Khi có sẵn các đồ cần có, người mua sẽ bớt bị cuốn theo khuyến mãi hoặc những món nhìn ngon mắt nhưng không thật sự cần thiết. Đây là thay đổi nhỏ, nhưng thường tạo ra khác biệt rõ chỉ sau vài tuần.

Bên cạnh đó, nên ưu tiên những nguyên liệu có thể xoay vòng cho nhiều bữa. Một con gà có thể dùng cho bữa luộc, phần xương nấu canh, phần còn lại làm nộm hoặc rang gừng. Một mớ rau có thể chia cho món canh và món xào. Khi nguyên liệu được sử dụng trọn vẹn hơn, chi phí cho mỗi bữa ăn sẽ tự nhiên giảm xuống mà người nấu không có cảm giác bị cắt xén.

Điều quan trọng nhất, cũng là điều khiến nhiều người bất ngờ, là muốn tiết kiệm thật sự thì phải nhìn vào lượng thực phẩm bị bỏ phí. Tiết kiệm không chỉ nằm ở chuyện mua rẻ được bao nhiêu, mà còn ở chuyện dùng hết được bao nhiêu. Một gia đình kiểm soát tốt đồ trong tủ lạnh, nấu vừa đủ khẩu phần, tận dụng hợp lý đồ còn lại từ bữa trước thường tiết kiệm hiệu quả hơn nhiều so với gia đình liên tục săn khuyến mãi nhưng để đồ hỏng rồi bỏ.

Giữa lúc giá cả còn khiến nhiều người dè chừng mỗi lần đi chợ, bà nội trợ thông minh có lẽ không phải là người mặc cả giỏi nhất, cũng không phải người cắt giảm mạnh tay nhất mà là người hiểu căn bếp của mình đang “rò tiền” ở đâu và đủ tỉnh táo để sửa từ những thói quen quen tay nhất.