Hội thảo “Xác thực truy xuất nguồn gốc – Động lực phát triển bền vững của kinh tế số Việt Nam” được tổ chức sáng ngày 8/7 tại Hà Nội, do Bộ Công an phối hợp cùng Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, đã đề cập thẳng vào những thách thức và giải pháp trọng yếu của vấn đề này.

Vì sao hàng giả vẫn “sống dai”?

Đại tá Phạm Minh Tiến – Phó Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia, Bộ Công an cho biết, trong 5 tháng đầu năm 2025, các cơ quan chức năng đã xử lý hơn 40.000 vụ buôn lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng, với tổng số tiền phạt lên tới 6.500 tỷ đồng, trong đó nổi cộm là mặt hàng thực phẩm và dược phẩm giả, có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.

Ông nhấn mạnh một loạt bất cập cần giải quyết: Chưa có mã định danh thống nhất toàn quốc; dữ liệu phân tán theo bộ ngành, lĩnh vực; truy xuất nguồn gốc hiện nay mới chỉ là hình thức, thiếu chiều sâu; chưa kiểm soát hiệu quả hàng hóa trên các sàn thương mại điện tử; người tiêu dùng chưa có công cụ cụ thể để xác thực.

Không chỉ vậy, việc xử lý phần lớn diễn ra thủ công, chậm trễ và bị động. Doanh nghiệp không bị bắt buộc phải tham gia hệ thống truy xuất nguồn gốc; thiếu liên thông dữ liệu giữa truy xuất và kiểm tra chất lượng; và không có cơ sở dữ liệu tập trung để kiểm soát toàn diện

Cục trưởng Cục Quản lý thị trường, ông Trần Hữu Linh cũng nhận định rằng, chứng minh hàng giả vẫn là một thách thức: Rõ ràng nhìn bằng mắt thường ai cũng biết là hàng giả, nhưng chủ cửa hàng lại đặt câu hỏi “dựa vào đâu mà khẳng định hàng giả?”... Nếu không có xác thực rõ ràng từ hãng, các cơ quan chức năng không thể xử phạt. Vì thế, các biện pháp quản lý truyền thống hầu như không đủ sức răn đe.

Truy xuất nguồn gốc - giải pháp công nghệ đi vào đời sống

Chuyên gia nhấn mạnh việc áp dụng công nghệ như blockchain, mã QR, định danh số, AI là “thuốc đặc trị” cho vấn đề hàng giả. Đại tá Tiến khẳng định: “Việc triển khai các nền tảng công nghệ truy xuất nguồn gốc hiện đại, ứng dụng công nghệ tiên tiến như blockchain, là giải pháp quan trọng giúp nâng cao hiệu quả quản lý, đảm bảo an toàn thị trường và tăng cường tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi cung ứng”.

Quan trọng hơn, ông Tiến cũng cho biết những nền tảng này chủ yếu do kỹ sư và doanh nghiệp Việt phát triển, phù hợp đặc thù thị trường và đang dần chuẩn hóa cũng như tích hợp hạ tầng dữ liệu quốc gia. “Trung tâm Dữ liệu Quốc gia – Bộ Công an cam kết đồng hành, hỗ trợ về thể chế, kỹ thuật và bảo mật để các hệ thống này phát triển bền vững” - ông nhấn mạnh

Ông Bùi Bá Chính - Quyền Giám đốc Trung tâm Mã số, mã vạch quốc gia, nêu rõ: “Thực hiện chuyển đổi số chính là khoác cho sản phẩm hàng hóa chiếc áo mới hiện đại hơn, dễ kết nối hơn và quan trọng nhất là dễ kiểm chứng, tạo lòng tin cho người tiêu dùng”. Ông so sánh mã vạch truy xuất nguồn gốc như “hộ chiếu số” cho sản phẩm, định danh minh bạch phục vụ xuất khẩu quốc tế.

Từ góc độ quốc tế, đại diện Pháp tại Việt Nam, bà Marion Chaminade khẳng định rằng EU và Pháp đã áp dụng truy xuất nguồn gốc ‘từ nông trại đến bàn ăn’, áp dụng mọi giai đoạn của chuỗi cung ứng. Công nghệ như blockchain được dùng để ngăn chặn gian lận nguồn gốc ở chuỗi nông sản, thực phẩm, dược phẩm.

Tại sao cần chính sách toàn diện và thống nhất?

Theo ông Nguyễn Huy - Trưởng Ban Công nghệ Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, doanh nghiệp hiện đã xây dựng hệ thống truy xuất riêng, nhưng vẫn “manh mún, rời rạc” vì thiếu tiêu chuẩn chung và không liên thông với nhau hay quốc tế. Ông nhấn mạnh: “Trong bối cảnh cả nước thực hiện chuyển đổi số, số hóa nền kinh tế, việc ứng dụng công nghệ cho truy xuất nguồn gốc là bắt buộc và phải là chính sách toàn diện từ trên xuống dưới, có sự quản lý đồng bộ từ Trung ương tới địa phương và áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp”.

Tư vấn này đi đúng hướng với mô hình nhiều nước áp dụng: thay vì manh mún, Việt Nam cần một nền tảng định danh - xác thực - truy xuất nguồn gốc hàng hóa cấp quốc gia để mọi cá nhân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể truy cập, kiểm tra nhanh chóng và đáng tin cậy.

Ông Hoàng Tuấn Anh (Công ty ECO Pharma) chỉ ra năm vấn đề tồn đọng từ thực tiễn áp dụng các giải pháp truy xuất nguồn gốc: Một là, hệ thống quản lý truy xuất nguồn gốc chỉ phục vụ nội bộ doanh nghiệp. Hai là, thiếu đồng bộ quy chuẩn, quy định về dữ liệu ở quy mô quốc gia. Ba là, giải pháp phân mảnh, tăng chi phí đầu tư của doanh nghiệp. Bốn là, chưa có nền tảng định danh được Nhà nước bảo chứng dẫn đến thiếu tính xác thực. Năm là, thông tin vòng đời sản phẩm thiếu minh bạch do dữ liệu rời rạc, phân tán.

Ông Tuấn Anh đề xuất phía chính quyền cung cấp một ứng dụng định danh - xác thực - truy xuất cần được cơ quan quản lý Nhà nước bảo chứng đồng thời chuẩn hóa định dạng mã và dữ liệu truy xuất, tích hợp và liên thông với Hệ thống dữ liệu Quốc gia.

Nếu được triển khai đầy đủ, với tính định danh, xác thực, minh bạch ở mọi điểm trong chuỗi – mô hình truy xuất nguồn gốc sẽ là “hộ chiếu kỹ thuật số” bảo chứng cho hàng hóa, giảm gian lận, nâng tầm uy tín sản phẩm Việt trên thương trường quốc tế .

Đồng thời, hệ thống truy xuất nguồn gốc tập trung giúp chính quyền có dữ liệu theo thời gian thực để xây dựng chính sách hiệu quả, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và nâng cao niềm tin người tiêu dùng.

Hội thảo đã mở ra một khung nhìn toàn diện về truy xuất nguồn gốc như một trụ cột không thể thiếu để chống hàng giả, nâng cao chất lượng thị trường và thúc đẩy kinh tế số. Nếu đi vào thực thi nghiêm túc và đồng bộ, từ Trung ương đến cấp cơ sở, áp dụng cho mọi doanh nghiệp, truy xuất nguồn gốc sẽ trở thành công cụ quyền lực, bảo chứng niềm tin và nâng tầm sản phẩm Việt trên bản đồ toàn cầu.

Việc triển khai thiếu thống nhất sẽ chỉ dừng ở mức kỹ thuật, không chạm đến bản chất vấn đề. Do đó, để chống gian lận thương mại không chỉ là áp luật, mà phải là chuyển đổi hệ thống, biến “công nghệ” thành đường dẫn thực sự giữa sản phẩm và niềm tin người tiêu dùng.