Chỉ ba phút để ăn vội bữa trưa là tất cả thời gian mà Leshane Lim cho phép bản thân khi phải chạy vội từ lớp học thêm này sang lớp học thêm khác. Giữa mùa thi tuyển sinh, cô gái Singapore 16 tuổi lúc đó học dồn dập, lên lịch ba buổi học gia sư mỗi ngày, liên tục. Khi tương lai học đường và sự nghiệp phụ thuộc vào kết quả, áp lực trở nên cực kỳ lớn.

“Tôi từng nghĩ rằng nếu thất bại thì như tận thế vậy” - Lim, nay đã 18 tuổi - chia sẻ. “Tôi tự đặt mình vào tình thế đó vì tôi muốn đạt kết quả tốt”.

Đây là một câu chuyện phổ biến ở Singapore, nơi mà các bậc phụ huynh đã chi 1,8 tỷ đô la Singapore (1,4 tỷ USD) trong năm 2023 cho học thêm, tăng gần 30% so với năm 2018, theo số liệu chính phủ.

Mức chi tiêu này thuộc hàng cao nhất thế giới tính theo đầu người và nó đã đem lại kết quả: Học sinh Singapore đạt điểm trung bình cao vượt trội trong các môn Toán, Đọc hiểu và Khoa học - theo một nghiên cứu đối sánh toàn cầu.

Tuy nhiên, có nhiều lo ngại rằng hệ thống giáo dục cạnh tranh của Singapore và áp lực xã hội đặt nặng thành tích học tập đang ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của giới trẻ. Các nghiên cứu cho thấy học sinh Singapore có khả năng lo âu trước kỳ thi cao hơn nhiều so với học sinh ở các nước OECD, và họ cũng có nỗi sợ thất bại lớn hơn.

Theo bà Rebecca Chan, giảng viên tại Viện Giáo dục Quốc gia Singapore chuyên về tâm lý học và phát triển trẻ em, những lời phàn nàn phổ biến của học sinh học thêm nhiều là căng thẳng mãn tính và thiếu ngủ.

“Trẻ em cần có thời gian cho chính mình, chứ không phải cứ bị đẩy từ lớp này sang lớp khác” - bà nói.

Ngành công nghiệp học thêm vốn bắt đầu nổi bật tại Đông Á hiện đang phát triển nhanh chóng trên toàn thế giới. Theo UNESCO, quy mô thị trường này sẽ đạt 171 tỷ USD vào cuối năm 2028, tăng từ 111 tỷ USD năm 2023.

UNESCO lo ngại rằng hình thức "giáo dục bóng tối" như vậy đang làm gia tăng bất bình đẳng xã hội, vì các hộ gia đình giàu có có điều kiện tiếp cận gia sư hơn.

Tại Bắc Mỹ, các phụ huynh dự kiến chi 44,9 tỷ USD cho học thêm trong năm nay, và con số này sẽ tăng lên 61,1 tỷ USD vào năm 2030, theo Global Industry Analysts. Ngành học thêm vẫn đang phát triển ở Trung Quốc và Hàn Quốc, bất chấp nỗ lực kiểm soát từ chính phủ các nước này.

Bộ Giáo dục ra tay

Bộ Giáo dục Singapore đã cố gắng giảm áp lực cho học sinh, ví dụ bằng cách cắt giảm số lượng kỳ thi trong trường công.

Bộ trưởng Giáo dục Chan Chun Sing hồi tháng 2 cho biết chính phủ đang xây dựng một bộ quy tắc ứng xử nhằm ngăn chặn các trung tâm học thêm dụ dỗ phụ huynh. Không hiếm gặp cảnh nhân viên các trung tâm phát tờ rơi trước cổng trường và cảnh báo học sinh không được “tụt lại phía sau bạn bè”.

Bộ Giáo dục cho biết đang xem xét các phương án để ngăn chặn hoạt động quảng cáo thiếu lành mạnh trong ngành học thêm.

Một động lực quan trọng khiến phụ huynh và học sinh tham gia cuộc đua học thêm là tâm lý “kiasu” – một từ lóng gốc tiếng Phúc Kiến, có nghĩa là sợ bị thua thiệt, phản ánh văn hóa cạnh tranh khốc liệt tại Singapore.

Đó là điều mà Lock Chee Wee, đối tác tại công ty kiểm toán RSM Singapore, từng chứng kiến trong gia đình mình. Khi con gái lớn của ông - nay đã vào đại học - xin được học gia sư trong thời trung học, ông từ chối vì con ông đã được điểm B. Nhưng cô bé khăng khăng vì bạn bè đều được điểm A.

“Bây giờ cạnh tranh không phải để đỗ nữa” - ông nói, “mà là để trở nên siêu ưu tú”.

Theo Mark Bray, giáo sư UNESCO chuyên về giáo dục so sánh tại Đại học Hồng Kông, áp lực xã hội đang thúc đẩy nhu cầu học thêm ngay cả ở những nước vốn nổi tiếng với giáo dục “thoải mái” như Đan Mạch, Thụy Điển và Phần Lan.

Còn Singapore - vốn luôn coi trọng cạnh tranh và ý thức sâu sắc về quy mô nhỏ bé của mình - lại càng dễ bị ảnh hưởng.

Bray cho rằng việc Bộ Giáo dục Singapore thừa nhận vấn đề học thêm là một dấu hiệu tích cực, sau thời gian dài bỏ mặc thị trường này. Ông cho rằng ngành này cần được quy định hoặc tự quản lý nghiêm túc hơn, bởi hiện nay đây là một ngành hái ra tiền và rất dễ để bắt đầu ở Singapore.

Daniel Tay, một cựu giáo viên mở trung tâm học thêm riêng vào tháng 10/2024, cho biết thu nhập hiện tại đã vượt mức khi còn dạy trường công. Anh có hơn 50 học sinh, thu 400 đô la Singapore mỗi tháng cho 4 buổi học nhóm. Anh còn có một kênh livestream trên TikTok dạy giải đề miễn phí, thu hút 15.000 người theo dõi. Tay cho rằng nên có hình thức kiểm định trình độ gia sư, vì hiện tại "rào cản gia nhập nghề gần như bằng 0."

Ngành học thêm ở Singapore trải dài từ các trung tâm lớn dạy online và trực tiếp, đến các gia sư dạy tại nhà. Một số gia sư “cao cấp”, từng tốt nghiệp các đại học danh tiếng, tính phí hơn 200 đô Singapore mỗi giờ, theo danh sách của các công ty gia sư.

Các trung tâm học thêm phải đăng ký với Bộ Giáo dục và tính đến tháng 4/2023 có khoảng 881 trung tâm đã đăng ký. Tuy nhiên, trên website, Bộ khẳng định việc đăng ký không đồng nghĩa với việc công nhận chất lượng giảng dạy. Các gia sư tự do không cần đăng ký.

“Bây giờ cạnh tranh không phải để đỗ nữa. Mà là để trở nên siêu ưu tú".

Nghề kiếm tiền tốt

Algene Tan, người rời bỏ công ty luật hàng đầu để cùng một cựu nhân viên ngân hàng UBS sáng lập Think Teach Academy vào năm 2017, cho biết công ty của anh tăng trưởng 10–20% mỗi năm, với 4 chi nhánh tại Singapore, 2 trung tâm tại Thượng Hải và kênh online ở Malaysia, Úc. Doanh thu phần lớn đến từ truyền miệng, đặc biệt sau mỗi mùa thi.

“Mỗi khi học sinh thi không tốt là phụ huynh bắt đầu lo lắng” - anh nói. Khi được hỏi về nỗ lực kiểm soát quảng cáo tiêu cực, Tan cho rằng trung tâm của anh không cần làm vậy vì thành tích đã chứng minh tất cả.

Anthony Fok, bắt đầu dạy thêm môn Kinh tế khi còn là sinh viên cách đây gần 20 năm, cho biết mức giá thị trường trung bình đã tăng gấp đôi, lên khoảng 75 đô Singapore một giờ. Anh kiếm được khoảng 800.000 đô mỗi năm nhờ dạy nhóm.

Fok cho rằng gia sư đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị cho học sinh thi cử và có thể đưa ra phản hồi chi tiết hơn giáo viên trên lớp. Anh chi 7.000 đô Singapore mỗi tháng cho con trai 12 tuổi đang chuẩn bị kỳ thi tốt nghiệp tiểu học (PSLE) – kỳ thi quyết định học sinh sẽ vào trường trung học nào. Tuy nhiên, Fok lo ngại trước việc quá nhiều người gia nhập ngành, và mong chính phủ đưa ra yêu cầu chứng chỉ hành nghề và giờ đào tạo bắt buộc.

“Giờ là ai cũng có thể làm được” - anh nói. “Ai cũng biết đây là nghề kiếm tiền tốt”.

Trong khi đó, Lim, người đã học gia sư từ mẫu giáo, vẫn nhớ áp lực từ bài vở, hoạt động ngoại khóa và học thêm khiến cô gần như không có thời gian cho cuộc sống xã hội.

“Mẹ tôi nói ‘nếu không học thêm thì con sẽ trượt, con nên biết ơn vì mẹ làm điều này cho con, nhiều người không có tiền đâu’,” Lim kể lại. Hiện cô đang học công nghệ thông tin và mong muốn trở thành nhà thiết kế web hoặc chuyên gia an ninh mạng. Nhưng sau cả một đời học thêm, Lim gặp khó khăn với kỹ năng quản lý thời gian và tự học.