Báu vật của núi rừng

Ẩn mình trên những sườn núi cao từ 1.200 đến hơn 2.000 mét so với mực nước biển, xã Phình Hồ, tỉnh Lào Cai là "vương quốc" của những cây chè Shan Tuyết cổ thụ. Loài cây này sở hữu những đặc điểm khác biệt, chỉ sinh trưởng trong điều kiện khí hậu quanh năm mát mẻ, sương mù bao phủ và độ ẩm cao. Chính môi trường khắc nghiệt đã giúp cây chè tích tụ hàm lượng dưỡng chất cao, tạo nên hương vị đặc trưng mà hiếm giống chè nào có được.

Khác với chè trồng đại trà, cây chè cổ thụ ở Phình Hồ mọc tự nhiên, thân to, có cây cao tới 8-10 mét, gốc lớn xù xì, phủ đầy địa y và rêu xanh. Tên gọi "Shan Tuyết" bắt nguồn từ những búp chè non, lá to bản, dày và được bao phủ bởi một lớp lông tơ trắng mịn như tuyết.

Từ bao đời nay, những cây chè cổ thụ đã gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, kinh tế và tinh thần của đồng bào dân tộc Mông. Họ xem những cây chè mọc giữa rừng sâu, bám chắc vào triền núi đá như một báu vật mà thiên nhiên ban tặng, gìn giữ như một phần máu thịt.

Tuy nhiên, trước đây, người dân chủ yếu thu hái và chế biến chè theo phương thức thủ công, truyền thống. Điều này khiến chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, giá cả không ổn định, giá trị kinh tế mang lại còn thấp, chưa tương xứng với tiềm năng của chè Shan Tuyết cổ thụ.

Sự ra đời và hoạt động hiệu quả của Hợp tác xã (HTX) Trà Shan Tuyết Phình Hồ từ cuối năm 2023 đã tạo bước chuyển biến rõ rệt. HTX không chỉ thu mua mà còn trực tiếp chế biến, sản xuất ra nhiều dòng trà chất lượng cao, dần tạo dựng thương hiệu riêng cho Trà Shan Tuyết Phình Hồ trên thị trường.

Anh Đỗ Tuấn Lương, Giám đốc HTX, chia sẻ, đơn vị không chỉ thu mua mà còn trực tiếp đầu tư vào chế biến, tạo ra nhiều dòng trà chất lượng cao và xây dựng thương hiệu riêng.

"HTX hiện đang liên kết sản xuất với 35 hộ dân địa phương, trong đó ưu tiên các hộ là người dân tộc thiểu số, đặc biệt là phụ nữ. Việc đưa họ tham gia chuỗi sản xuất không chỉ tạo sinh kế ổn định mà còn giúp nâng cao vị thế, cải thiện chất lượng sống cho cả cộng đồng", anh Lương cho biết.

HTX đã ký hợp đồng cam kết thu mua toàn bộ chè búp tươi của các hộ dân với mức giá ổn định, dao động từ 25.000 đến 35.000 đồng/kg. Với tổng diện tích vùng chè liên kết từ 50-60 ha, HTX đảm bảo được nguồn nguyên liệu đầu vào ổn định. Hiện nay, cây chè Shan Tuyết đã trở thành nguồn thu nhập chính, tạo việc làm cho gần 200 hộ dân trong xã.

Canh tác thuận tự nhiên, hướng tới phát triển bền vững

Nhận thấy tiềm năng to lớn, ngay sau đại hội lần thứ nhất, xã Phình Hồ đã xác định cây chè Shan Tuyết là cây trồng chủ lực để phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo.

Toàn xã Phình Hồ hiện có 322ha chè, trong đó có 115ha là chè Shan Tuyết cổ thụ quý hiếm. Mỗi năm, địa phương thu hoạch khoảng 500 tấn chè búp tươi, với 385 tấn là búp chè chất lượng cao.

Để bảo tồn và phát huy giá trị của giống chè quý, xã đã xây dựng chỉ dẫn địa lý vùng chè Phình Hồ và tập huấn kỹ thuật cho người dân canh tác theo hướng hữu cơ. Toàn bộ quá trình chăm sóc được thực hiện hoàn toàn tự nhiên, không sử dụng phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật. Người dân chỉ dùng chế phẩm sinh học để chống mối, mọt, nấm gây hại và đánh dấu những cây đầu dòng để bảo tồn nguồn gen.

Việc thu hái chè cổ thụ cũng là một nghệ thuật, đòi hỏi kỹ thuật và sức lực. Người hái phải trèo lên thân cây cao hoặc men theo vách núi để chọn lọc từng búp chè (thường là một búp và hai lá non). Để tiện thu hái, bà con có thực hiện đốn tỉa nhẹ nhàng nhưng phải rất cẩn trọng để không làm cây suy yếu.

Nhờ quy trình sản xuất bài bản, mỗi năm HTX sản xuất và tiêu thụ khoảng 11,5 tấn chè khô, gồm các dòng sản phẩm chủ lực như bạch trà, hồng trà, lục trà, trà phổ nhĩ và các sản phẩm phụ như hoa trà khô, trà ướp hương, từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ trà Việt Nam.

Anh Sùng A Tủa, cán bộ xã Phình Hồ là người tích cực quảng bá, xây dựng thương hiệu chè Shan tuyết kết hợp với làm du lịch cộng đồng.

Anh Tủa cho biết: "Chè Shan Phình Hồ được đánh giá là một trong 10 vùng chè nguyên liệu ngon nhất Việt Nam với hơn 300.000 cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Nơi đây 4 mùa mây mù che phủ, khí hậu mát mẻ quanh năm, thuận lợi cho cây chè Shan phát triển tự nhiên, tạo nên một loại chè thơm ngon tinh khiết”.

Anh đã thành lập một tổ hợp tác sản xuất chè Shan tuyết với 11 hộ, đặt ra quy trình sản xuất nghiêm ngặt để cung cấp sản phẩm cho khách du lịch

Ông Hoàng Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Phình Hồ cho biết, hướng tới phát triển bền vững, xã tập trung xây dựng vùng nguyên liệu gắn với bảo tồn giống chè quý, đồng thời tích cực thúc đẩy liên kết với doanh nghiệp để đảm bảo đầu ra.

"Cây chè Shan Tuyết đang thực sự khẳng định vai trò chủ lực, giúp nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và hướng tới sự phát triển hài hòa, bền vững cho cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương", ông Tuấn nói.