Dù thỏa thuận thương mại Mỹ - Trung cuối cùng ra sao, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ và EU vẫn sẽ tiếp tục giảm. Liên minh châu Âu đang tích cực “giảm rủi ro” với hàng nhập khẩu và chuỗi cung ứng từ Trung Quốc, nhất là trong các ngành xe điện, pin và thiết bị năng lượng mặt trời, theo Reuters.

Trên thực tế, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ và EU đã giảm đều đặn trong nhiều năm qua. Năm 2018, khoảng 20% hàng xuất khẩu của Trung Quốc là sang Mỹ, nhưng đến năm 2024 chỉ còn 14,7%. Tỷ lệ xuất khẩu sang EU cũng giảm, từ 17% xuống còn 14,4%.

Song song đó, Trung Quốc cũng đang giảm sự phụ thuộc xuất khẩu vào các nền kinh tế phát triển khác như Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Thay vào đó, Bắc Kinh mở rộng mạnh mẽ sang các nước ASEAN – vốn chiếm 16,4% xuất khẩu Trung Quốc năm 2024, vượt cả Mỹ và EU.

Hàng giá rẻ Trung Quốc ngày càng tràn sang ASEAN

Trung Quốc đã tăng cường nhắm tới ASEAN sau cuộc chiến thương mại năm 2018 dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump, khi nhiều hàng hóa Trung Quốc xuất khẩu sang Mỹ được chuyển tiếp qua Đông Nam Á.

Việt Nam được cho là ví dụ điển hình, khi mức tăng xuất khẩu sang Mỹ của Việt Nam gần như trùng khớp với mức tăng nhập khẩu từ Trung Quốc trong những năm đầu sau cuộc chiến thương mại.

Tuy nhiên, chiến lược “chuyển tiếp hàng hóa” này đang gặp trở ngại. Chính quyền Trump đã áp thuế “đáp trả” rất cao lên ASEAN từ ngày 2/4 nhằm chặn luồng xuất khẩu gián tiếp này. Dù các mức thuế này đang được tạm hoãn, nhiều nước Đông Nam Á đã bắt đầu mạnh tay xử lý các hành vi vi phạm quy tắc xuất xứ hàng hóa nhằm bảo vệ uy tín là đối tác thương mại đáng tin cậy.

Dữ liệu mới nhất cũng cho thấy xuất khẩu Trung Quốc sang ASEAN hiện phần lớn là linh kiện trung gian, nhưng xu hướng đang dịch chuyển: ngày càng nhiều hàng hóa thành phẩm Trung Quốc rẻ tiền đang tràn vào thị trường nội địa của khu vực này.

Tình trạng hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc, đặc biệt qua các nền tảng thương mại điện tử, đã trở thành vấn đề nhức nhối đối với các nhà sản xuất bản địa – nhất là ở Indonesia và Thái Lan.

Tại Indonesia, khi nhập khẩu quần áo Trung Quốc tăng mạnh, ngành dệt may trong nước đã sa thải 80.000 lao động năm 2024 và dự kiến sẽ có thêm 280.000 người mất việc trong năm 2025.

Tại Thái Lan, hơn 100 nhà máy – chủ yếu là doanh nghiệp vừa và nhỏ – đóng cửa mỗi tháng trong giai đoạn 2021–2024. Các ngành chịu thiệt hại nặng gồm đồ gỗ, điện tử, may mặc, ô tô và thép – đều đang bị hàng giá rẻ Trung Quốc cạnh tranh dữ dội.

Đầu tư Trung Quốc: Vừa lợi vừa hại

Tuy nhiên, Trung Quốc cũng đang rót đầu tư mạnh mẽ vào ASEAN, đặc biệt trong các lĩnh vực mới nổi như xe điện (EV), pin và năng lượng mặt trời – được gọi là “bộ ba mới”.

Ví dụ, hãng ô tô Trung Quốc BYD đã khánh thành nhà máy sản xuất 150.000 xe EV tại Thái Lan vào tháng 7/2024. Hãng sản xuất pin CATL cũng công bố khoản đầu tư 5,8 tỷ USD vào ngành nickel tại Indonesia năm 2023 – dù mới đây đã cắt giảm quy mô một nửa.

Dù tạo thêm việc làm và giúp ASEAN hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, các khoản đầu tư này cũng gây xáo trộn chuỗi cung ứng nội địa. Tại Thái Lan, tình trạng dư thừa xe điện khiến thị trường truyền thống lao đao, cạnh tranh giá khốc liệt, và dẫn đến việc 12 nhà cung cấp linh kiện ô tô phải đóng cửa.

Chỉ số PMI sản xuất (thước đo sức khỏe ngành công nghiệp) ở hầu hết các nền kinh tế lớn ASEAN đều đang giảm và nằm dưới ngưỡng tăng trưởng – cho thấy tác động tiêu cực từ cả cuộc chiến thương mại lẫn hàng xuất khẩu Trung Quốc.

Nguy cơ giảm phát từ hàng giá rẻ

Một vấn đề khác là nguy cơ giảm phát do hàng Trung Quốc giá rẻ đẩy giá bán hàng nội địa xuống thấp. Điều này có thể gây ra vòng xoáy suy thoái: người dân trì hoãn mua sắm, doanh nghiệp giảm đầu tư, cắt giảm lương, thậm chí sa thải lao động.

Một số nước ASEAN như Thái Lan đã bắt đầu rơi vào giảm phát, trong khi Malaysia và Singapore có thể sớm nối gót.

Trong bối cảnh này, theo các chuyên gia, các nước ASEAN cần cực kỳ thận trọng khi điều hướng bức tranh thương mại và đầu tư đang biến đổi nhanh chóng. Lịch sử cho thấy nhiều quốc gia sẽ quay trở lại với chính sách kích cầu nội địa và bảo hộ công nghiệp để bảo vệ doanh nghiệp trong nước.

Xu hướng hội nhập thương mại ASEAN có thể chững lại khi mỗi quốc gia đặt lợi ích sống còn của ngành công nghiệp bản địa lên hàng đầu.